ارتباط با ما : info@behrazm.ir

(زمان خواندن: 8 - 16 دقیقه)

اصول و مبانی تغذیه در قرآن

 

رعایت دستورات بهداشتی در خوردن و آشامیدن، یکی از مهم‌ترین عوامل سلامت، شادابی و طول عمر است.اگر مردم بدانند که چه باید بخورند، چه اندازه بخورند و چگونه بخورند و نیز دانستهٔ خود را به کار ببندند، بی‌تردید، بیشتر بیماری‌ها از جامعه بشری دور خواهند شد و انسان لذت و طراوت زندگی را خواهد چشید.بسیاری از مردم ـ اگر نگوییم بیشتر آن‌هاـ سلامت، شادابی و زندگی خود را فدای شکم خود می‌کنند. از این رو، هیچ گاه نمی‌اندیشند که چه بخورند، چگونه بخورند و چه اندازه بخورند. پس، هر چه را مزه بهتری دارد، به هر اندازه که میل دارند و به هر شکلی که پیش بیاید، مصرف می‌کنند و بدین‌سان، گرفتار انواع بیماری‌ها می‌شوند. امام علی (ع) می‌فرماید:هرکس در دل خود، درخت علاقه به انواع غذاها را بکارد، میوهٔ انواع بیماری را می‌چیند. (دانش نامه احادیث پزشکی، ص 378) از آنجا که سلامت انسان اعم از سلامت جسم و جان است و در آموزه‌های دینی به هر دو امر توجه شده است در امر تغذیه نیز مانند سایر موضوعات به هر دو بعد سلامت انسان پرداخته می‌شود. در مقاله حاضر سعی شده است اصول تغذیهاز زبان قرآن بیان شده و با روایات معصومین (ع) تبیین شود.

 

اصل اول:حلال بودن غذا و اجتناب از محرمات

نخستین و اساسی‌ترین دستور قرآن درباره غذا حلال بودن آن است.یَا أَیُّهَا النَّاسُ کلُواْ مِمَّا فِی الأَرْضِ حَلاَلاً طَیِّباً (سوره بقره، آیه 168) ای مردم از آنچه خدا در روی زمین از حلال‌ها و پاکیزه‌ها آفریده، بخورید. منظور از غذای حلال غذایی است که از جهات مختلف طیب و پاکیزه باشد. و نیز از محرمات و خبائث و آنچه طبع انسان از آن نفرت دارد نباشد. و نیز از مواردی که بدون نام خداوند ذبح شده است نباشد.إِنَّما حَرَّمَ عَلَیکمُ الْمَیتَةَ، وَ الدَّمَ، وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ، وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَیرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیرَ باغٍ وَ لا عادٍ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. (سوره بقره، آیه 173)خداوند تنها از میان خوردنی‌ها مردار و خون و گوشت خوک و گوشت حیوانی که برای غیر خدا ذبح شده حرام کرده است و در این‌ها هم اگر کسی ناچار بخوردن شود در صورتی که خودش خود را ناچار نکرده باشد و نیز در صورتی که در خوردن از حد اضطرار تجاوز نکند گناهی بر او نیست که خدا غفور و رحیم است. بنابراین طبق آیات قرآن غذای انسان باید دارای شرایط خاصی داشته باشد که رعایت آن‌ها ضروری است.

- باید از طیبات (آنچه پاک است) تهیه شده باشد. طبق این اصل انسان نباید غذاهایی را که اسلام خوردن آن را ممنوع دانسته مانند: گوشت مردار یا گوشت حیوانات حرام گوشت، مصرف کند، و یا موادی را که طبع توده مردم از آن نفرت دارد مانند خون و یا حشرات و موجودات موذی را به‌عنوان غذا انتخاب نماید.

-آنچه انسان مصرف می‌کند، باید از راه مشروع تهیه شده باشد. غذایی که از راه نامشروع و تجاوز به حقوق دیگران تهیه گردد، و یا از اموال دیگران باشد، هر چند ممکن است برای سلامت جسم، ضرر نداشته باشد، اما بی‌تردید برای سلامت روان، زیان‌بار است.

-غذا برای کسی که مصرف کننده است، نباید زیان‌بار باشد. زیرا ممکن است غذایی برای یک نفر مفید باشد، اما همان غذا برای دیگری زیان‌بار باشد.

-غذا برای روح انسان یا جامعه مَفسده نداشته باشد. یعنی ممکن است غذایی حلال باشد و برای جسم هم زیان‌بار نباشد، لیکن مصرف آن، برای روح فرد یا جامعه مفسده داشته باشد؛ مانند غذا خوردن در ظروف طلا و نقره، یا خوردن گوشتی که بدون ذکر خدا ذبح شده باشد. خوردن این گونه غذاها نیز در اسلام، ممنوع شناخته شده است.

خداوند خوردن اجزای بدن بعضی حیوانات ونیز مواردی که غیر ذبح شرعی باشد مانند خفگی، ضربه و غیر آن را برای ما حرام کرده است. خوردن حیوانات مرده، ماهی‌های بدون فلس و پرندگانی که چنگال دارند، جایز نیست.همچنین خوردن بخش‌هایی از بدن حیوانات حلال گوشت، مانند: خون، نخاع، مثانه، طحال و کُرهٔ چشم حرام است که مضرات و معایب همه این‌ها در علم امروزی تبیین شده است.در بین گیاهان نیز تماممیوه‏ ها، سبزی ‏ها،مغزها و دانه‌ها وحبوباتحلال هستند، به‌جز آن‌هایی که زیان آور و سمی هستند.همچنین خوردن آن چه متعلق به دیگران است، بدون رضایت آن‌ها، و نیز چیزی که خمس یا زکات آن پرداخت نشده است، و خوردن گوشت خوک نیز حرام است.

 

فلسفه حرام بودن بعضی مواد

امام رضا علیه‌السلام در روایتی می‌فرمایند: "خداوند تبارک و تعالی هیچ خوردنی و نوشیدنی را حلال نکرده مگر آن که در آن منفعت و مصلحت بوده است و هیچ خوردنی و نوشیدنی را حرام نکرده مگر آن که در آن زیان و نابودی و فساد بوده است. پس هر چیز سودمند و نیروبخش جسم که باعث تقویت بدن می‌باشد، حلال شده و هر چیزی که قوای جسمانی را از بین ببرد و یا موجب مرگ شود، حرام است." (مستدرک الوسایل، جلد 16، صفحه 233)

طبق فرمایش امام معصوم (ع) هر غذای حلال فواید و منافعی دارد که انسان با خوردن آن به سلامتی و نشاط دست می‌یابد اما در مقابل هر غذای حرامی مضرات و زیان‌هایی برای روح یا جسم انسان در بر دارد که باید از آن‌ها اجتناب شود.

امروزه مضرات بسیار زیاد موادی مانند: گوشت مردار، گوشت خوک و خون برای همگان واضح و آشکار است و نیازی به ذکر آن‌ها نیست. اما هر حرام دیگری نیز مانند خوردن مال دیگران و یا مال حرام و غیر شرعی غیر از زیان‌های جسمی مضرات روحی و روانی برای انسان به دنبال دارند. مواردی چون:

بی اثر شدن عبادات: پیامبر (ص) فرمودندالْعِبَادَةُ مَعَ أَکلِ الْحَرَامِ کالْبِنَاءِ علَی الْمَاء؛ کسی که مال حرام می‌خورد و عبادت هم می‌کند، مثل کسی است که روی آب، ساختمان می‌سازد. (عدة الداعی، ص 302)

اثرات لقمهٔ حرام در نسل انسان: مال حرام علاوه بر اثر فردی، بر نسل انسان نیز تأثیر زیان بار داردمال حرام در فرزندان آشکار می‌شود و روی آن‌ها اثر می‌گذارد. (اصول کافی، ج 5، ص 124)

تشخیص ندادن حق و باطل: امام حسین (ع) پیش از ظهر عاشورا در کربلا صحبت‌های زیادی کرد ولی هیچ کدام اثری نداشتند و شمار زیادی از مسلمانان در برابر امام معصوم (ع) ایستادند و فجایع عاشورا را آفریدند. که طبق فرمایش امام معصوم در اثر خوردن لقمه حرام و ناپاک بود امام حسین. (ع) فرمودند:فَقَدْ مُلِئَتْ بُطُونُکمْ مِنَ الْحَرَامِ؛ براستی شکم‌های شما از حرام پرشده است. (بحار الانوار، ج 45، ص 8)

اصل دوم: توجه نمودن به غذا
فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَی طَعَامِهِ. (سوره عبس، آیه 24) یعنی آدمی باید به غذایش، خوراکش و به آنچه می‌خورد توجه داشته باشد که از هر نظر پاک و تمیز، حلال، مباح و قابل خوردن باشد و از نظر بهداشت و سلامتی بایستی دقت کافی مبذول دارد که آنچه می‌خورد سالم باشد و چه از نظر ظاهر و چه از نظر باطن آلوده نباشد. حق کسی را نخورد و توجه داشته باشد که چه می‌خورد و به اندازه کافی بخورد و آیا آنچه می‌خورد، خوردنی است؟ و نیز بنگرد که در به وجود آمدن این غذا از چه عناصر و عواملی استفاده شده است و چه نیروهایی به کار رفته تا این غذا به صورت کنونی درآمده است. و بیندیشد در این که آیا این غذا گرچه هیچ مشکلی نداشته باشد اما آیا برای او ضرری ندارد و سلامتی او را به خطر نمی‌اندازد؟

 

اصل سوم: پرهیز از اسراف و پرخوری

وکلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ (سوره اعراف، آیه 31) و بخورید و بیاشامید و در خوردن و آشامیدن زیاده روی نکنید.اسراف در غذا و پرخوری، منشأ بسیاری از بیماری‌های جسمی و روحی و مایهٔ سنگدلی و محروم شدن ازچشیدن مزهٔ عبادت است.امروزه ثابت شده است که یکی از مهم‌ترین دستورات بهداشتی همین است، زیرا تحقیقات نشان داده‌اند که سرچشمه بسیاری از بیماری‌ها، غذاهای اضافی است که به صورت جذب نشده در بدن انسان باقی می‌ماند، این مواد اضافی هم بار سنگینی است برای قلب و سایر دستگاه‌های بدن، و هم منبع آماده‌ای است برای انواع عفونت‌ها و بیماری‌ها، لذا برای درمان بسیاری از بیماری‌ها، نخستین گام همین است که این مواد مزاحم که در حقیقت زباله‌های تن انسان هستند، سوخته شوند و پاکسازی جسم عملی گردد. عامل اصلی تشکیل این مواد مزاحم، اسراف و زیاده‌روی در تغذیه و به اصطلاح" پرخوری" است، و راهی برای جلوگیری از آن جز رعایت اعتدال در غذا نیست، مخصوصاً در عصر و زمان ما که بیماری‌های گوناگونی مانند بیماری قند، چربی خون، تصلب شرائین، نارسایی‌های کبد و انواع سکته‌ها، فراوان شده، افراط در تغذیه با توجه به عدم تحرک جسمانی کافی، یکی از عوامل اصلی محسوب می‌شود، و برای از بین بردن این گونه بیماری‌ها راهی جز حرکت کافی و میانه‌روی در تغذیه نیست. مفسر بزرگ، مرحوم" طبرسی" در" مجمع البیان" مطلب جالبی نقل می‌کند که هارون الرشید طبیبی مسیحی داشت که مهارت او در طب معروف بود، روزی این طبیب به یکی از دانشمندان اسلامی گفت: من در کتاب آسمانی شما چیزی از طب نمی‌یابم، در حالی که دانش مفید بر دو گونه است: علم ادیان و علم ابدان، او در پاسخش چنین گفت: خداوند همه دستورات طبی را در نصف آیه از کتاب خویش آورده است: " کلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا" بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید. و پیامبر ما نیز طب را در این دستور خویش خلاصه کرده است:

" معده خانه همه بیماری‌ها است، و امساک سرآمد همه داروها است و آنچه بدنت را عادت داده‌ای (از عادات صحیح و مناسب) آن را از او دریغ مدار".

طبیب مسیحی هنگامی که این سخن را شنید گفت: "ما ترک کتابکم و لا نبیکم لجالینوس طبا" قرآن شما و پیامبرتان برای جالینوس (طبیب معروف) طبی باقی نگذارده است. کسانی که این دستور را ساده فکر می‌کنند، خوب است در زندگی خود آن را بیازمایند تا به اهمیت و عمق آن آشنا شوند، و معجزه رعایت این دستوربهداشتی اسلام را در سلامت جسم و تن خود ببینند. (تفسیر نمونه، ج 6، ص 153)

پیشوایان دین، ضمن تأکید بر کم خوری، منافع فراوانی برای آن ذکر کرده‌اند؛ مانند:تداوم سلامت بدن، صفای اندیشه، نورانیت دل، تعادل بدن، شادابی چهره، طول عمر، رهایی از دام شیطان، بهره گیری از ملکوت هستی، نزدیکی به خداوند متعال و استفاده بهتر از عبادت پروردگار.امام علی (ع) فرمودند: خوراک را کم کن تا نا تن درستی‌ها را کم کنی. و نیز: هر کس خوراکش کم باشد دردهایش نیز کم است. (دانش نامه احادیث پزشکی، ص 360) و پیامبر خدا (ص) فرمودند: اگر کسی خوراک خود را کم کند درونش از نور سر شار می‌گردد. (همان، ص 362)

 

خطرات پُرخوری

پُرخوری از منظر احادیث، به شدت نکوهیده است. پُرخوری از سلامت می‌کاهد، بدن را بدبو می‌کند و زمینه را برای انواع بیماری‌های جسمی و روحی فراهم می‌سازد. پُرخوری، جوهر نفس راتباه می‌کند، به نیروی تقوا (پرهیزگاری، ورع وخویشتن داری) ضربه می زند، حجاب تیزهوشی است و دل را سخت و تاریک می‌سازد.کاهش تندرستی، تباهی نفس، ظلمت دل، آشفتگی خواب، کمی عبادت، و دوری از خداوند از نتایج پر خوری دانسته شده است.

امام علی (ع): از پر خوری بپرهیز زیرا هر کس همدم آن شود نا تن درستی‌هایش افزون می‌گردد و خواب‌هایش آشفته می‌شود. (همان، ص 381)

 

اصل چهارم: فلسفه خوردن

یک مسئله بسیار مهم درباره خوردن، توجه به این حقیقت است که در نظام آفرینش، «خوردن»، ابزاری برای زندگی است، نه آن که زندگی، ابزاری برای خوردن؛ چنان که در حکمتی منسوب به امام علی (ع) آمده است:لا تطلبِ الحَیاةَ لِتأکلَ، بَل اطلُبِ الاکل لِتحیا. زندگی را برای خوردن مخواه، بلکه خوردن را برای زندگی بخواه. (دانش نامه احادیث پزشکی، ص 359)

نکته جالب توجه اینکه واژه (کلُواْ) به معنای بخورید در هیچ جای قر آن به تنهایی به کار نرفته است بلکه به دنبال آن یک امربه کار درست و یا نهی از یک امر نامطلوب وجود دارد. یعنی این که در اسلام خوردن به تنهایی جایگاهی در انسانیت انسان ندارد چون انسان در این مسئله با سایر جانداران وجه مشترک دارد اما آنچه خوردن انسان را متمایز می‌سازد معنا و مفهوم خوردن در انسان است. و بنابراین توجه به دستوراتی که بعد از عبارت " کلوا "در قرآن آمده است اهمیت می‌یابد.

_بخورید .... واسراف نکنید. (سوره اعراف، آیه 31)

_بخورید .... واز شیطان تبعیت نکنید. (سوره بقره، آیه 168)

_بخورید .... وشکر گزار باشید. (سوره بقره، آیه172)

_بخورید ....و عمل نیکو انجام دهید. (سوره مومنون، آیه 51)

_بخورید .... وطغیانو زیاده روی نکنید. (سوره طه،آیه 81)

آیات قرآنی انسان را از تصرف خائنانه در غذاها، خراب کردن مواد غذایی مردم و آلوده کردن آن‌ها، مواد خوب و بد را مخلوط کردن برای سودجویی شخصی، گران فروشی و ظلم و ستم بر مردم بازداشته است. همه این موارد از مصادیق طغیان و زیاده روی هستند که در آیه شریفه از آن‌ها نهی شده است.

 

هرم غذایی در قرآن

درقرآن و در سوره عبس، آیات 24 تا 32؛ به انواعی از غذای انسان اشاره شده که نوعی از هرم غذایی را در ذهن متصور می‌سازد زیرا تقریباً تمامی مواد ضروری ومورد نیاز انسان را در طی چند آیه و پشت سر هم بیان نموده است. و متخصصان تغذیه نیز، امروزه به همین شکل و ترتیب، به هرم غذایی انسان، معتقدند. قبل از بیان این هرم به انسان امر می‌کند که انسان به نحوه آفرینش غذا یا به چگونگی تولید و به وجود آمدن آن و به مواد غذایی که می‌خورد توجه کند:فَلْینْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ. أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا. ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا. فَأَنْبَتْنا فی‌ها حَبًّا. وَ عِنَباً وَ قَضْباً. وَ زَیتُوناً وَ نَخْلاً. وَ حَدائِقَ غُلْباً. وَ فاکهَةً وَ أَبًّا. مَتاعاً لَکمْ وَ لِأَنْعامِکمْ. پس انسان باید به غذای خود بنگرد. این ما بودیم که آب را از آسمان فرستادیم. و سپس زمین را به کیفیتی ناگفتنی و به وسیله دانه‌ها شکافتیم. و در آن دانه‌ها رویاندیم. و انگور و سبزیجاتی. و زیتون و نخلی. و باغ‌های پر درخت سر به هم کرده‌ای.و میوه و چراگاه. تا وسیله زندگی شما و حیوانات شما باشد.

در این آیات در ابتدا به انسان توصیه شده است که در غذایی که می‌خورد دقت نظر داشته باشد و از جهات مختلف آن را بررسی نماید و سپس تعدادی از نعمت‌های خوراکی را با اولویت نام برده است؛

- اشاره به آب ریزان: که بیشتر حجم بدن را تشکیل می‌دهد و در سوخت و ساز و تغذیه نقش اساسی دارد.

- شکافته شدن زمین و روییدن دانه‌های روییدنی (غلات و حبوبات)، مراد از حب جنس حبوباتی است که به مصرف غذای انسان می‌رسد، مانند گندم و جو و نخود و عدس و امثال این‌ها. (تفسیر المیزان ج 20 ص 342)- بیان منابع قند طبیعی (انگور)، سبزی‌ها (قَضْب)، چربی مفید (زَیْتُون) و سپس خرما. و نکته بسیار زیبا در اینجا، وجود قند در کنار چربی است که چربی‌ها برای جذب نیاز به قند دارند و وجود این دو، اهمیت زیادی در تولید انرژی و مصرف آن توسط انسان‌ها دارد.- یاد آوری میوه‌ها که منابع غنی فیبر و ویتامین بوده و نقش مهمی در تأمین املاح و ویتامین‌های مورد نیاز و نیز در بهبود عملکرد سیستم گوارشی دارند.- نعمت وجود چهارپایان که علاوه برمنافع دیگر، منبع اصلی تأمین گوشت و لبنیات برای تغذیه انسان هستند.

نکات تغذیه ای در کلمات معصومین (ع) از آن جایی که عقل و علم به همهٔ رازهای آفرینش احاطه ندارد، ممکن است حکمت برخی از رهنمودهای اسلام برای دانش امروز مجهول باشد، ولی این به معنای بی دلیل بودن آن رهنمودها نیست؛ چنان چه فلسفهٔ تعدادی از احکام اسلام در گذشته ناشناخته بود و امروز، علم به راز آن‌ها پی برده است.

ملکوت آسمان‌ها پیامبر خدا (ص): هر کس شکمش پر باشد به ملکوت آسمان‌ها و زمین راه نمی‌یابد. (دانش نامه احادیث پزشکی، ص 362)

صفای دل پیامبر خدا (ص): هر کس خوراکش اندک باشد تنش سلامت و دلش صفا می‌یابد و هر کس خوراکش فراوان باشد تنش بیمار و دلش سخت می‌گردد. (همان، ص 363)

غذای رنگارنگ پیامبر خدا (ص): مردانی از امت من خواهند بود که غذاهای رنگارنگ می‌خورند، نوشیدنی‌های رنگارنگ می‌نوشند، جامه‌های رنگارنگ می‌پوشند و در سخن گفتن پر چانگی می‌کنند. اینان بدهای امت من هستند. (همان، ص 377)

غذای داغ پیامبر خدا (ص): از غذای داغ حذر کنید چرا که برکت را از میان می‌برد و بر شما باد غذای سرد چرا که گوارا تر و پر برکت تر است. (همان، ص 402)

 

منابع

1- قرآن کریم

2- طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 20 دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417 ق، از نرم افزار جامع التفاسیر نور مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی

3- کلینی رازی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، ج 5، دار الاسوه للطباعه و النشر، بی‌جا، چاپ پنجم، 1425 ه

4- محمدی ری شهری - محمد، دانش نامه احادیث پزشکی، دکتر حسین صابری، انتشارات دار الحدیث،1386

5- مجلسی، محمد باقر: بحارالانوار، ج 45، دار احیاء التراث العربی، بیروت، طبع ثالث، 1403

6- مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه،ج 6،دارالکتب الاسلامیه،قم، نرم افزار جامع التفاسیر نور مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی

7- نوری طبرسی، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 16، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، اولی، 1408 ه.


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک