ارتباط با ما : info@behrazm.ir

(زمان خواندن: 7 - 14 دقیقه)

آداب عیادت از بیمار

(قسمت دوم)

 

حاج آقای حسنی نژاد

همان طور که در شماره قبل گفته شد:

یکی از دستورات مهم اسلام درباره کیفیت و چگونگی عیادت از مریض یا افرادی است که به هر نحو سلامتی خود را از دست داده‌اند، چه افرادی که کسالتی جزئی دارند و چه کسانی که دچار معلولیت و مجروحیت و جانبازی هستند.آن که بیمار می‌شود چشم به راه است تا دوستان و بستگان از او دیدار کرده، احوال او را جویا شوند. از نظر اسلام عیادت از بیمار جزء حقوقی است که برادران و خواهران دینی موظف‌اند نسبت به همدیگر مراعات کنند.ابی حمزه، از امام باقر (ع) نقل کرده است که حضرت فرمود:

عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ أَیمَا مُؤْمِنٍ عَادَ مُؤْمِناً خَاضَ فِی الرَّحْمَةِ خَوْضاً فَإِذَا جَلَسَ غَمَرَتْهُ الرَّحْمَةُ فَإِذَا انْصَرَفَ وَکلَ اللَّهُ بِهِ سَبْعِینَ أَلْفَ مَلَک یسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَ یسْتَرْحِمُونَ عَلَیهِ وَ یقُولُونَ طِبْتَ وَ طَابَتْ لَک الْجَنَّةُ إِلَی تِلْک السَّاعَةِ مِنْ غَدٍ وَ کانَ لَهُ یا أَبَا حَمْزَةَ خَرِیفٌ فِی الْجَنَّةِ قُلْتُ وَ مَا الْخَرِیفُ جُعِلْتُ فِدَاک قَالَ زَاوِیةٌ فِی الْجَنَّةِ یسِیرُ الرَّاکبُ فی‌ها أَرْبَعِینَ عَاما(1) هر مؤمنی که مؤمن مریضی را عیادت نماید، در رحمت (خدا) غرق می‌شود، هنگامی که (در کنار مریض) نشسته است، رحمت خدا وی را احاطه می‌کند و هنگامی که از نزد مریض منصرف شد و رفت، خداوند هفتاد هزار فرشته را به او مأمور می‌کند که برای او استغفار و طلب رحمت نمایند و به او گویند:

خوشا به حال تو، بهشت برای توگوارا باد، ای ابوحمزه! او در بهشت صاحب خریفی خواهد شد. عرض کردم: فدایت شوم، خریف چیست؟ حضرت فرمود: مکانی است در بهشت به مساحت گردش چهل سال اسب سواری. حال که به ضرورت عیادت از بیمار پی بردیم، بهتر است با آداب عیادت از بیمار آشنا شویم؛ چرا که ‌ رعایت نکردن برخی نکات ساده و پیش پاافتاده هنگام عیادت از مریض ممکن است نه تنها در روحیه بیمار اثر مطلوب نداشته باشد، بلکه باعث کسالت و دلسردی بیمار شود


تصور کنید امروز شما تصمیم می‌گیرید برای ملاقات یکی از دوستانتان که در بستر بیماری است، به منزلش بروید. یک دسته گل زیبا، یک جعبه شیرینی و چند کمپوت هم تهیه می‌کنید و به عیادت او می‌روید. ساعتی بعد هنگام خروج از منزل دوست بیمارتان، متوجه می‌شوید او از حضور شما خرسند نشده است. علت چیست؟ شاید ملاقات بیمار، آدابی داشته که شما رعایت نکرده‌اید. شاید ملاقات شما بیش از حد طولانی شده است! شاید دوستتان می‌خواست بخوابد و شما مزاحم خوابش شدید.شاید بیش از حد صحبت کرده‌اید. شاید زمان مناسبی برای ملاقات انتخاب نکرده‌اید. شاید جمله یا کلمه‌ای به زبان آوردید که باعث تکدر خاطر او شده است
البته عیادت هم آداب و رسوم خاصی دارد که اگر درست اجرا نشوند، گاهی ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و نه تنها در روحیه او تأثیر مثبت نداشته باشد، بلکه بیشتر باعث کسالت و افسردگی فرد بیمار شود. در واقع هدف از عیادت بیمار ایجاد بار روانی مثبت بر فضای اتاق بیمار و افکار مثبت در خود بیمار است و با این شیوه اندکی از تألمات روحی و حتی جسمانی فرد بیمار کاسته می‌شود. اگر این آداب ‌ از سوی ملاقات کنندگان، رعایت نگردند، ممکن است در روحیه بیمار و روند بهبودی بیمار تأثیر منفی بگذارد.

اهمیت و توجه فوق‌العاده اسلام به مسئله عیادت، باعث شده است تا دستورها و آدابی را برای این امر ذکر کند که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

1-هماهنگ کردن با بیمار:

قبل از اینکه به ملاقات فرد بیمار بروید، حتماً با او تماس بگیرید و از آمادگی‌اش برای پذیرفتن مهمان، مطلع شوید.

گاهی اوقات ممکن است، ملاقات‌کنندگان دیگری در منزل وی حضور داشته باشند که با مراجعه سرزده شما، تعداد افراد بیش از حد زیاد شود و این برای بیمار خوشایند نیست یا شاید ممکن است بر اثر نوعی معالجه یا تزریق، دچار درد یا حالت خاص دیگری شده باشد و نخواهد کسی او را در این حالت ببیند. و نکته آخر این که حداقل به خانواده او فرصت می‌دهید اتاق را مرتب کنند یا چای دم کنند!

2-انتخاب زمان مناسب:

زمان مناسبی را برای عیادت از بیمار انتخاب کنید. صبح زود، هنگام ظهر یا اواخر شب، ساعات مناسبی برای عیادت نیستند. در واقع شما باید وقت خود را با بیمار تنظیم کنید و حق ندارید ساعات بیکاری خود را برای عیادت بیمار قرار دهید.

3- رعایت بهداشت فردی:

قبل از مراجعه به منزل بیمار، سعی کنید دوش بگیرید. لباس مرتب با رنگ شاد و تمیز بپوشید.تمیزی و مرتب بودن نشان از علاقه شما به فرد بیمار می‌باشد و او متوجه خواهد شد که برای دیدن او وقت گذاشته‌اید و به اجبار یا برای خالی نبودن عریضه نزد او نیامده‌اید.

4- هدیه دادن به بیمار

یکی از توصیه‌های ائمه معصومین علیهم السلام جهت عیادت، همراه داشتن هدیه است; اما نباید برای بردن و دادن هدیه، عوض و جایگزینی باز کرد; چرا که دنبال عوض و معوض بودن و گلایه از آن، نشانه کم ظرفیتی است. توصیه علی علیه السلام در این خصوص این است کهعُدْ مَنْ لَا یعُودُک وَ أَهْدِ إِلَی مَنْ لَا یهْدِی إِلَیک (2)به عیادت کسی برو که از تو عیادت نمی‌کند و برای کسی هدیه ببر که برای تو هدیه نمی‌آورد.یکی از غلامان امام صادق علیه السلام می‌گوید

قَالَ مَرِضَ بَعْضُ مَوَالِیهِ فَخَرَجْنَا إِلَیهِ نَعُودُهُ وَ نَحْنُ عِدَّةٌ مِنْ مَوَالِی جَعْفَرٍ فَاسْتَقْبَلَنَا جَعْفَرٌ ع فِی بَعْضِ الطَّرِیقِ فَقَالَ لَنَا أَینَ تُرِیدُونَ فَقُلْنَا نُرِیدُ فُلَاناً نَعُودُهُ فَقَالَ لَنَا قِفُوا فَوَقَفْنَا فَقَالَ مَعَ أَحَدِکمْ تُفَّاحَةٌ أَوْ سَفَرْجَلَةٌ أَوْ أُتْرُجَّةٌ أَوْ لَعْقَةٌ مِنْ طِیبٍ أَوْ قِطْعَةٌ مِنْ عُودِ بَخُورٍ فَقُلْنَا مَا مَعَنَا شَی‌ءٌ مِنْ هَذَا فَقَالَ أَ مَا تَعْلَمُونَ أَنَّ الْمَرِیضَ یسْتَرِیحُ إِلَی کلِّ مَا أُدْخِلَ بِهِ عَلَیه (3)

یکی از آشنایان بیمار شد، جمعی از دوستان به ملاقات او می‌رفتیم که در راه به امام صادق علیه السلام برخوردیم. حضرت فرمودند: کجا می‌روید؟ گفتیم: برای عیادت فلانی می‌رویم. فرمودند: بایستید. ما نیز ایستادیم. پرسیدند: آیا [برای مریض هدیه ای از قبیل] سیب، به، گلابی، عطر یا قطعه ای از عود با خود می‌برید؟ عرض کردیم: چیزی از این‌ها همراه نداریم. حضرت فرمودند: مگر نمی‌دانید مریض با چیزی که برایش برده می‌شود، آرامش خاطر پیدا می‌کند؟ یکی از رسوم بسیار شایسته، میان بسیاری از مردم، همراه داشتن هدیه برای عیادت مریض است. این تحفه برای کودکان بیمار، معمولاً اسباب‌بازی و برای بزرگ‌ترها شیرینی و یا چیزهایی است که باعث تقویت نیروی جسمی و یا روحی بیمار می‌شود. این عمل، همان دستور دین مبین اسلام است که بر بردن تحفه برای بیمار، تأکید می‌کند و آن را باعث آرامش خاطر بیمار می‌داند.دستور به عیادت بیماران، و دعا بر بالین بیمار و به‌ویژه دستور به عیادت بیماران همسایه و یا فقرا و ... برای افزایش پیوند و محبت بین اهل اسلام است؛ از اینرو این دین آسمانی، یکی از آداب عیادت را ملاقات با بیمارانی می‌داند که در زمان بیماری عیادت‌کننده به دیدن او نیامده‌اند تا ضمن جلوگیری از قطع ارتباط، این عیادت، باعث تحکیم پیوندها شود.

در روایت است که چند نفر از شیعیان به عیادت مریضی می‌رفتند. آنان این‌گونه نقل می‌کنند که بین راه به امام باقر (علیه السلام) برخوردیم. امام (علیه السلام) فرمود: «کجا می‌روید؟» گفتیم: «به عیادت فلان ...» فرمود: «بایستید.» ایستادیم، فرمود: «آیا سیب یا گلابی یا کمی عطر یا یک قطعه عود و...برای هدیه برداشته‌اید؟» گفتیم: «نه چیزی از این‌ها همراه ما نیستفرمود: «مگر متوجه نیستید کهتهیه هدیه بهتر است از دست خالی به عیادت بیمار رفتن گاهی اوقات تهیه یک مجله یا روزنامه هم ممکن است در تغییر روحیه بیمار مؤثر باشد.

البته پژوهش‌ها نشان می‌دهند که خریدن گل و نگاه‌کردن به آن موجب برانگیخته شدن احساس شادی و آرامش و طراوت و مثبت‌اندیشی و دوری از غم و اندوه می‌شود. پروفسور جنت هاویلند جونز، روان‌شناس و استاد دانشگاه روگرز می‌گوید: «نقش گل در سلامت روانی افراد بسیار مهم است و فرد با تماشا کردن به گل و لذت بردن از طراوت، رنگ و عطر زیبای آن می‌تواند حالت روانی نامتعادل خود را تغییر دهد و به حالت طبیعی بازگردد، در واقع گل عاملی برای تعدیل رفتار در طول شبانه‌روز بوده و هر بار نگاه‌کردن به گل عاملی برای ایجاد اتصال عصبی مثبت در مغز است.» نتایج مطالعات زیادی رابطه میان هدیه‌دادن گل به بیماران و بهبود سلامت آن‌ها را نشان داده است: گل و گیاه و حتی شاخه‌ای گل به سرعت می‌تواند روحیه بیمار را تغییر داده و او را شاد و هیجان‌زده کند. نشانه آن هم لبخند بیمار است و این نشانه بروز یک تغییر مثبت در روحیه است


نگاه‌کردن به گل و گیاه بر رفتار و حالت روانی بیمار تأثیر مثبت دارد. بررسی‌ها نشان داده است افرادی که در محیط اطرافشان گل و گیاه وجود دارد، دو تا چهار برابر آرام‌تر، مهربان‌تر و شادتر از دیگران ارزیابی شده‌اند و می‌توانند این حس را با رفتار مثبت خود به دیگران نیز منتقل کنند. پژوهشگران توصیه می‌کنند همواره یک شاخه گل یا یک گلدان کوچک گل در معرض دید بیمارتان قرار دهید. البته ذکر این نکته نیز ضروری است که ممکن است بیمار به گل حساسیت داشته باشد، بنابراین گل را در ابتدا دور از بیمار در محلی مناسب قرار دهید تا اگر حساسیت نداشت، اطرافیان بیمار محل مناسبی برای قرار دادن گل انتخاب کنند.(تحفه، باعث آرامش خاطر و راحت روان مریض است).

5- رعایت آداب ورود به یک مکان:

قبل از ورود به اتاق حتماً در بزنید و آداب ورود به اتاق را رعایت کنید، حتی اگر بیمار از دوستان صمیمی شما باشد باز هم کسب اجازه و رعایت ادب ضروری است .
6- رعایت آداب معاشرت:

بعد از ورود به اتاق با بیمار دست بدهید و او را بغل کنید. (جز در مواردی که از نظر پزشکی امکان سرایت بیماری یا بدتر شدن حال بیمار وجود داشته باشد یا در مورد بیمارانی که جراحی‌های سنگینی انجام داده‌اند.) فاصله گرفتن از بیمار و ترس نابه‌جا از سرایت بیماری که مسری نیست، نوعی توهین محسوب می‌شود و ممکن است به بیمار بر بخورد .
7- احوالپرسی:

پس از ورود به اتاق بیمار با او ارتباط برقرار کنید و حالش را بپرسید. برای احوالپرسی از بیمار می‌توان از همان جمله معمولی «حالت چه‌طوره؟» استفاده شود. حتی ادای این جمله با صدای محزون و بم کاری غلط است، چون ممکن است بیمار در آن لحظه واقعاً احساس خوبی داشته باشد، اما همین لحن او را به دنیای بیماری برگرداند. بنابر این بهتر است خیلی طبیعی با بیمار برخورد کنید و از گرفتن ژست‌های غمگین یا ترحم گونه بپرهیزید و حتی طوری وانمود کنید که گویی او بیمار نیست


8- کوتاهی زمان عیادت

دستور قرآن حکیم و عترت طاهرین علیهم السلام به ما این است که وقتی به عیادت بیمار رفتید، زیاد ننشینید و زود برخیزید;چرا که اولاً او خسته است و رنج می‌برد، ثانیاً به خاطر مراعات حال عیادت کننده‌ها، علی رغم میل باطنی، خود را به زحمت می‌اندازد، به این خاطر، بهترین عیادت کوتاه‌ترین آن است.در روایات برای کسی که در عیادت از مریض به کم‌ترین زمان بسنده کند، وعده اجر و پاداش داده شده;

چنان که از علی علیه السلام رسیده که فرمودند:قَالَ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ص قَالَ إِنَّ مِنْ أَعْظَمِ الْعُوَّادِ أَجْراً عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَنْ إِذَا عَادَ أَخَاهُ خَفَّفَ الْجُلُوسَ إِلَّا أَنْ یکونَ الْمَرِیضُ یحِبُّ ذَلِک (4) ازعیادت کنندگان، کسی بیشترین پاداش را از خداوند می‌برد که هرگاه به عیادت برادر خود می‌رود، نشستن را کوتاه کند، مگر آنکه خود بیمار دوست داشته باشد و از او بخواهد.» همچنین حضرت صادق علیه السلام فرمودند:وَ قَالَ ع أَعْظَمُکمْ أَجْراً فِی الْعِیادَةِ أَخَفُّکمْ جُلُوسا (5) ازعیادت کنندگان آن کسی از شما پاداش بیشتری دارد که کمتر بنشیند. 9- کوتاه بودن زمان

از انجا که بیمار در رنج به سر می‌برد نباید بر این رنج افزود و باید از هر چیزی که سبب آزار بیمار می‌شود پرهیز کرد
بیمار نیاز به آسایش دارد و چه بسا در حضور دیگران برای رعایت احترامشان به مشقت و تکلف بیفتد وبرای مثال نتواند آن گونه که راحت است در بستر بیماری استراحت کند پس باید از طولانی کردن زمان دیدار پرهیز کرد و به اندازه ای قناعت کرد که سبب شادی دل بیمار شود امیر مومنان علی علیه السلام فرمودند: بالاترین پاداش برای شما در عیادت متعلق به کسی است که کمتر (نزد بیمار بنشیند، بماند)


گویا با زیاد کردن زمان عیادت از ارزش آن کاسته می‌شود به عبارت دیگر عیادت کردن ارزش و پاداش والایی دارد ولی اگر زمان آن طولانی شود از اجر آن کاسته خواهد شد کوتاهی مدت عیادت امری عرفی است که در روایات به اندازه دوشیدن شیر یک شتر یا بیدار کردن آن از خواب تخمین زده شده است چنانکه امام صادق علیه السلام فرمود:عیادت به اندازه فاصله بین دو شیر دوشی ناقه ای (فاصله کوتاهی که بچه شتر در آن زمان شیر می‌خورد) یا دوشیدن شیر اوست، البته اگر بیمار خود از عیادت کننده خواهش کند که مدت طولانی تری نزد او بماند از اجر عیادت کاسته نخواهد شد زیرا گاه بیمار نه تنها از ماندن کسی آزرده نمی‌شود که خشنود نیز می‌گردد و سفارش به کوتاه کردن زمان عیادت برای رعایت حال بیمار است


امیر مومنان علی علیه السلام فرمودند: همانا بالاترین پاداش عیادت کنندگان نزد خداوند عز و جل متعلق به کسی است که وقتی برادرش را عیادت می‌کند زمان نشستن (ماندن نزد بیمار) را کوتاه کند مگر آنکه بیمار خود ماندن را دوست بدارد و بخواهد و طلب کند

پی نوشت:

1- الکافی ج 3 120 باب ثواب عیادة المریض ..... ص: 1192 2- نهج الفصاحة کلمات قصار حضرت رسول ص 564 من لا یحضره الفقیه ج 3 300 باب الهدیة .....3-الکافی ج 3 118 باب فی کم یعاد المریض و قدر ما یجلس عنده و تمام العیادة ..... ص: 1174-الکافی ج 3 118 باب فی کم یعاد المریض و قدر ما یجلس عنده و تمام العیادة ..... ص: 1175-مکارم الأخلاق 361 فی عیادة المریض ..... ص: 359


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک