ارتباط با ما : info@behrazm.ir

(زمان خواندن: 6 - 11 دقیقه)

نیاز امروز برای سلامتی، اصلاح اصول تغذیه‌ای در سبک زندگی

 

اصول تغذيه صحيح3

تا زمانی که تغذیه و خوردن و آشامیدن کامل و صحیح نباشد، بهداشت، پیشگیری و درمان بیماری‌های جسم و روان انسان‌ها میسر نخواهد شد حتی شخصیت، شعور و معرفت انسان‌ها نیز وابستگی بی اندازه‌ای به نوع تغذیه ی آنان دارد.طب ایرانیاسلامی برای تغذیه و غذا خوردن اهمیت خاصی قائل است و برای آن اصول و قواعد و آدابی را مطرح می‌سازد که سلامتی کامل در سایه عمل به آنها محقق خواهد بود.

نظر معصومین نیز اهمیت بی اندازه ی تغذیه را به ما گوشزد می‌کند. رسول خدا فرموده‌اند: معده خانه ی تمام دردها و بیماری‌هاست. (دانش نامه احادیث پزشکی، ص 366) و نیز توصیه شده است به گونه‌ای خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها را تهیه و میل کنیم که علاوه بر نقش غذایی، در بدن عملکرد اصلاحی و دارویی نیز داشته باشند. به همین منظور مهم‌ترین دستورهای طب سنتی و اسلامی در جهت تهیه و مصرف (غذای دوایی) و (دوای غذایی) است.

علما و حکیمان ایران نیز در مورد اصول تغذیه درست و نقش آن در پیشگیری و درمان تاکید داشته‌اند و معتقدندکه اگر طبیب درمان بیمار خود را از اصلاح غذای او آغاز نکند، گویی بر کشتن وی جرأت یافته است. و این موید اهمیت آن و هشداری برای سلامتی است.

بنابراین قبل از هر چیز بایستی مزاج خود را بشناسیم و با توجه به آن نوع غذا و مقدار، ساعات و خوردن و تداخلات غذایی را بشناسیم و از اصول تغذیه‌ای درست بهره مند شویم.

انتخاب غذا بر حسب طبع و مزاج فرد

 

اصول تغذيه صحيح5

 

در طب ایرانی تئوری بنیادینی به نام اخلاط چهار گانه (بلغم، سودا، صفرا، خون) وجود دارد و نیز مفاهیم سردی، گرمی، خشکی و تری مطرح هستند که اساس این طب و تمام راه کارهای بهداشتی و درمانی آن، بر این تئوری و این مفاهیم بنا نهاده شده است. غذا و اصول تغذیه نیز از تئوری اخلاط اربعه و سردی و گرمی پیروی می‌کند.

روزی امام صادق (ع) وارد مجلس منصور شد. مردی از هند در نزد او بود که کتاب‌های طبی می‌خواند. حضرت ساکت ماند تا قرائت او تمام شود. خواندنش که تمام شد رو به حضرت کرد و عرض کرد: ای ابا عبدالله آیا می‌خواهی از آنچه یاد دارم به تو یاد بدهم؟ فرمود: خیر آنچه من می دانم از آنچه تو می دانی بهتر است. گفت: تو چه می دانی؟ فرمود من گرم را با سرد و سرد را با گرم، مرطوب را با خشک و خشک را با مرطوب درمان می‌کنم. و همه چیز را از خداوند می دانم. من می دانم که معده خانه هر مرضی است و پرهیز دوا است. بدن را به آنچه عادت دارد وا می‌گذارم. (طب الائمه ص 41)

هر انسانی به طور سرشتی و ژنتیکی دارای طبیعتی است که یا سرد است یا گرم. طبیعت گرم یعنی فرد گرمایی است تحمل گرما را ندارد و هوای خنک برای وی مناسب‌تر است، در زمستان لباس کم می‌پوشد، آب زیاد می‌خورد، میل به خنکی‌ها و غذاهای سرد نظیر ماست و خیار و ترشی دارد، در صورت مصرف غذاهای گرم نظیر عسل، خرما و دارچین، بدن او دچار التهاب شده و ممکن است جوش، خارش و کهیر پیدا کند. صورت او سرخ و دستانش داغ و پرانرژی است.

 طبیعت سرد یعنی فرد سرمایی است، تحمل سرما را ندارد و هوای گرم برای وی مناسب‌تر است، در زمستان لباس زیاد می‌پوشد، آب کم می‌خورد، میل به گرمی‌ها و غذاهای گرم نظیر عسل، کنجد، زنجبیل و شیرینی‌ها دارد، در صورت مصرف غذاهای سرد نظیر ماست، خیار، دوغ و گوشت گوساله دچار ناراحتی‌هایی نظیر آبریزش دهان، پرخوابی، درد اندام‌ها و استخوان درد، سستی عضلات، کسالت، بی حالی و بی حوصلگی خواهد شد.

 به غیر از گرمی و سردی، طبیعت خشکی و تری هم داریم. امتزاج خشکی وتری و گرمی و سردی صفات اخلاط چهار گانه را تشکیل می‌دهد.

چگونگی شکل گیری اخلاط چهار گانه

غذایی که ما می‌خوریم در کبد تغییر ماهیت داده و فعل و انفعالاتی روی آن صورت می‌گیرد و به چهار شکل در می‌آید، ترکیب قرمز متمایل به زرد به نام صفرا که به هضم غذا کمک می‌کند، حرکات روده را افزایش می‌دهد، مسیر گردش خون در عروق را باز می‌کند، سبب افزایش حافظه و تیزی هوش و ذهن می‌شود و توانایی‌های مغزی را افزایش می‌دهد. صفرا ضد عفونت‌هاست. اگر خون را در یک ظرف بریزیم صفرا از تمام خلط‌ها سبک‌تر بوده و در صدر خواهد ایستاد. ترکیب دیگر سرخ رنگ است و نام دم یا خلط خون به خود می‌گیرد که حمل کننده اکسیژن و مواد غذایی برای بافت‌ها و سلول‌های بدن است و لایه ی دوم و پایین‌تر از صفرا خواهد ایستاد. ترکیب سوم قرمز صورتی یا قرمز کم رنگ است که پایین‌تر از دم (خون) خواهد ایستاد و بلغم نام دارد و وظیفه ی آن تسهیل کار مکانیکی و لغزش مفاصل روی هم، تشکیل بافت عصبی و سلول‌های مغزی، آب میان بافتی و شبکه‌های لنفاوی می‌باشد.

ترکیب چهارم قرمز تیره و جگری رنگ است که سودا نام دارد و پایین‌ترین لایه و سنگین‌ترین خلط است. وظیفه ی طبیعی آن تحریک اشتها و تشکیل بافت استخوانی است. صفرا طبیعت گرم و خشک دارد. سودا طبیعت سرد و خشک دارد. دم طبیعت گرم و تر دارد. بلغم طبیعت سرد و تر دارد.

این اخلاط چهار گانه با یکدیگر تعامل و تعادلی دارند که در مسیر گردش خون در جایگاه طبیعی خود به میزان تعریف شده و متعادل قرار گرفته و وظایف ذاتی خود را انجام می‌دهند. مشکل درد و بیماری‌ها از آن جا آغاز می‌گردد که قرارگیری این اخلاط چهارگانه (سودا، صفرا، بلغم و خون) در جایگاه‌های خاص خود به هم می‌خورد و خلط وارد جایگاه دیگری می‌شود (خلط نابه جا) یا این که کمتر و بیشتر از حد لازم در مکانی حضور یابند یا این که کیفیت آن‌ها ضایع شده و به اصطلاح خلط‌های فاسد و بد تشکیل شود.

در عالم خلقت علاوه بر انسان‌ها تمام جانداران و حتی موجودات بی جان (گیاهان، جمادات، نباتات و حیوانات) و حتی رنگ‌ها و تصویرها و فضاها و هواها و جغرافیای سرزمین‌ها و ... دارای طبع و مزاج خاص خود هستند که هر کدام بحث جداگانه‌ای می‌طلبد.

هر ماده ی غذایی بسته به طبع و مزاج خود، وقتی وارد بدن می‌شود، موجب تولید اخلاط چهارگانه می‌گردد. اما یک خلط را بیشتر تولید خواهد کرد. مثلاً" کاهو طبع سرد و تر (بلغم زا) دارد و پس از مصرف آن خلط بلغم خون افزایش می‌یابد. زنجبیل گرم و خشک است (صفرا زا) و پس از مصرف آن خلط صفرای خون افزایش می‌یابد و به همین شکل برنج سرد و خشک (سودازا) و انگور گرم و تر (خون ساز یا خون زا) است.

نقش مزاج‌ها در دیگر ابعاد زندگی

یکی از جنبه‌های بسیار مهم خودشناسی که مورد تأکید اسلام و ائمه معصومین (ع)، حکما، عرفا و فیلسوفان است، همین شناخت طبع و مزاج خود است. که می‌توان بر حسب این طبع و مزاج، غذا و حتی پوشاک و بسیاری ملزومات زندگی و شغلی و معیشتی خود را برگزینیم.

در گزینش نیروی انسانی برای هر مجموعه ی کاری طبایع و مزاج‌ها کاربرد فوق العاده ای دارد. به طور مثال سرباز یا کارگر باید پر انرژی، شجاع و جسور باشد که از خصوصیات افراد دموی است. مدیر و طراح و محقق باید دقیق، پیگیر، باهوش، با اراده، ریزبین، منظم و سیستم ساز باشد که از خصوصیات صفراوی مزاج‌هاست. قاضی، پزشک و مربی ورزشی باید وسواس گونه، سختگیرانه و دقیق روی کارش نظارت کند که تا حدی از خصوصیات سوداوی هااست. کارمند، فروشنده، هنرمند و سرایدار باید بلغمی مزاج باشد تا مطیع، آرام و صبور باشد و چون و چرا در کار نیاورد.

زمانی ازدواج درست و صحیح صورت می‌گیرد که طبع و مزاج زن و مرد، همگون و شبیه به هم باشد. به طور مثال زنان یا مردانی که دموی مزاج هستند از خصوصیات بارز آنان سلطه جویی و اقتدار طلبی خواهد بود و زنان و مردانی که صفراوی مزاج هستند تند و تیز و بی قرار و دچار عصبانیتزودرس و زنان و مردانی که سوداوی مزاج هستند، وسواسی، ترسو و کم تحمل و مرد و زن بلغمی مزاج آرام و مطیع و بردبار خواهند بود.

رنگ‌ها، لباس‌ها، زمین، مصالح ساختمانی، وسایل پلاستیکی، محیط‌های جغرافیایی، خوراکی‌ها، احساسات، رفتارهای مذهبی، رفتارهای اجتماعی، رفتارهای جنسی، بارداری، تکلم، تفکر، کار، ورزش و ... هر کدام دارای طبع گرم و سرد و مزاج خاص بوده و به همان نسبت بر روح و روان و جسم و نوع شخصیت آدمی تأثیرگذار هستند.

فهرستی از غذاهای گرم و سرد و معتدل (نه گرم و نه سرد)

 اغذیه ی گرم

انگور، سیر، دارچین، پیاز، زنجبیل، گلاب، فلفل سیاه، نارگیل، گوشت گوسفند، تره، نخود، ریحان، عسل، ارده، خرما، شیرهی انگور، نان گندم، موز، زیتون، قهوه، گردو، فندق، پسته، زیره سیاه، بادام زمینی، زردچوبه، توت، شلغم، روغن حیوانی، سیاه دانه، انجیر، کنجد، نمک، کاکائو، شکلات، نبات، نعناع، شکر سرخ و سیب شیرین و ... بادنجان، کدو، مرکبات، (گرم و خشک)، کدو حلوایی، گیلاس (گرم و تر).

اغذیه ی سرد

ماهی، آلو، مرغ، گلابی، شاه توت، عدس، توت فرنگی، اسفناج، چغندر، ماست، ذرت، خیار، باقلا، کاهو، گوشت گاو، هندوانه، گوشت گوساله، برنج، گوجه فرنگی، قارچ، شکر، کیوی، کاسنی، پنیر، بامیه، چای، کشک، سیب زمینی، زرشک، نان جو، آلبالو، انار، سرکه، ماءالشعیر، آب غوره، آب لیمو، سماق، روغن نباتی، سیب ترش، سیب زمینی، شیر.

اغذیه ی معتدل:

آب گوشت، سیب ملس، بادام.

هر کس بسته به طبع و مزاج خود باید غذای مناسب حال خود را برگزیند و بیشتر آن نوع از غذاها را مصرف کند. به عنوان مثال فردی که طبع گرم صفراوی یا دموی دارد باید غذاهای خنک و سرد مانند آش انار، آش آلو، آب زرشک، خیار، مرکبات، ماست و... مصرف کند تا گرمی و حرارت ذاتی او تعدیل شود و در سلامت کامل و تعادل جسمی و گوارشی به سر برد. چنین فردی باید کمتر گرمی بخورد و هر گاه غذاهای گرم مصرف کرد، باید به همراه آن، اقلام سرد و خنک نیز بخورددر غیر این صورت عوارض گرمی (جوش و خارش بدن، گرگرفتگی، بی قراری، کهیر، سوزش ادرار، سوزش سر دل، آفت دهان و...) او را آزار خواهد داد. برعکس فردی که طبع سرد بلغمی یا سوداوی دارد باید غذاهای گرم مصرف کند تا سردی ذاتی او تعدیل شود و در سلامت کامل و تعادل جسمی و گوارشی باشد. چنین فردی باید کمتر سردی بخورد و هرگاه غذاهای سرد مصرف کرد باید به همراه آن، اقلام گرم نیز بخورد در غیر این صورت عوارض سردی (بی حالی و ضعف و سستی بدن، خواب آلودگی، نفخ معده، استخوان درد و پف آلودگی صورت و...) او را آزار خواهد داد. به همین دلیل در طب سنتی هر غذا یک «مصلح» دارد که سردی یا گرمی غذا را به تعادل می‌رساند. مثلاً مصلح برنج زیره و مصلح نان، رازیانه و مصلح گوشت، پیاز و مصلح عدس، گلپر و مصلح انار، گلاب و مصلح شیر، هل و گلاب و مصلح مرغ، زعفران و ... برشمرده شده است.

استفاده از سبزی‌ها همراه غذا

در حدیثی آمده است که سفره‌هایتان را با سبزی‌ها سرسبز کنید، چرا که خوردن سبزی همراه با گفتن بسم الله، شیطان را دور می‌کند. امام رضا (ع) فرمود: من از سفره‌ای که در آن سبزی نباشد غذا نمی‌خورم.

مفاتیح الحیات، ص 147

منابع

1- محمدی ری شهری محمد دانشنامه احادیث پزشکی مرکز تحقیقات دار الحدیث 1386

2- شبر، عبدالله، طب الائمه، فاطمه سادات موسوی نشر آدینه سبز، 1393

3- خدمت حسین نویدی، علی اصغر، روش‌های طب سنتی، دایره المعارف طب جامع نگر 1389


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک