بررسی درمان سالکبرپایه طب سنتی اسلامی با استفاده از حجامت موضعی

دکتر محمود شاهین فر 1˛  دکتر محبوبه مسرورنیا 2

معاونت درمان˛ 1

استادیار شیمی تجزیه˛ دانشگاهآزا د اسلامی مشهد،دانشکده علوم، گروه شیمی 2

چکیده:

مقدمه : سالك يك بيماري تك ياخته اي است كه توسط گونه هاي مختلف انگل ليشمانيوزايجاد مي شود. اين بيماري در بسياري از كشور ها بومي بوده و به عنوان يك مشكل بهداشتي در ايران مطرح مي باشد.درمان هاي متعددي در جهان براي سالك ارئه شده است ولي درمان قطعي هنوز وجود ندارد.اين مطالعه روش جديد و دوره درماني كوتاه تر و با عارضه و اسكار كمتري معرفي مي كند.

هدف:هدف از اين مطالعه ، بررسي تاثير حجامت بر درمان زخم هاي سالك مي باشد.

روش كار : اين مطالعه در سال 1391 در شهر مشهد مقدس انجام گرفته است . 60 بيمار مبتلا به زخم سالكدر قسمت هاي متخلف بدن به صورت تصادفي انتخاب شدند. و بعد از حذف محدوديت ها ، مراحل درماني شامل : حذف بافت مرده ، باد كش كردن قبل از خراش ، خراش ( تيغ زدن ) ، خونگيري و استفاده از دارو هاي گياهي و مرحله هايپر ترمي انجام گرفت.تعداد جلسات درماني با توجه به نوع زخم ، سن و جنس و عموق زخم فرق مي كرد

يافته ها: 60 بيمارمورد مطالعه و درمان قرار گرفتند .حداكثر مدت درمان 1 ماه طول كشيد . بيماراني كه تحت درمان با حجامت قرار گرفته بودند زخم  80درصد افراد مورد مطالعه با كوتاه شدن دروه درمان و اسكار و عارضه جزيي( كمتر از 20 درصد جاي اسكار باقيمانده) در مدت1ماه كاملا خوب شدند.20درصدي كه جواب درماني خوبي نگرفتند به خاطر عدم مراجعه مرتب و درمان ناقص بوده است.

نتيجه گيري :

درمان سالك با حجامت و استفاده از دارو هاي گياهي اگر به موقع و پيگيري دمان كامل انجام گيرد با كمترين عارضه و اسكار و كوتاه شدن دوره درماني ، به خوبي قابل درمان مي شود.با توجه به اين كه هنوز درمان قطعيكلاسيك براي بيماري سالكارائه نشده است .  

کلمات کلیدی: حجامت-حجامت موضعی-بیماریسالک(لیشمانیوزیس)-طب سنتی اسلامی-داروی گیاهی

1- مقدمه

لیشمانیوز جلدی‌ یا سالک‌ عفونت‌ناشی‌ از انگل‌ لیشمانیاست كه توسط پشه خاكي منتقل مي شود و با یک‌ ندول‌کوچک‌ شروع‌ و اغلب‌ زخمی‌ می‌شود.این‌ بیماری‌ در بسیاری‌ از کشورهای‌گرمسیر به‌ صورت‌ بومی‌ دیده‌ می‌شود.شایعترین‌ محل‌ ضایعات‌ در نواحی‌ بازبدن‌ به خصوص‌ صورت‌ است‌.

ليشمانيازيس در 88 درصد كشور دنيا كه در آفريقا ، آسيا ، اروپا و آمريكا قرا دارد ، آندميك مي باشد . خمين زده ميشودكه 12 ميليون نفر در دنيا به اين بيماري مبتلا بوده وسالانه 5/1 تا 2 ميليون نفر به اين بيماري مبتلا مي شوند. در ايران در خراسان و به ويژه مشهد نيز از جمله منطق آلوده به سالك هستند كه بيشترين عامل آن سالك خشك ( 77 درصد)به فرم باليني و در مناطق خاصي به فرم سالك مرطوب ديده مي شود(23 درصد).

تركيبات آنتي موان پنج ظرفيتياز جمله گلوكانتيم متداول ترين درمان سالك است كه از دير بازمورد استفاده قرا گرفته است ولي به دليل عوارض جانبي و نياز به تزريق هاي مكرر و عدم پاسخ دهي ، جايگاهي محكمي در درمان سالك ندارد. از اين رودارو هاي مختلفي براي درمان سالك پيشنهاد شده است . تعداد دارو هاحاكي از آن است كه هنوز درمان قطعي باي بيمار جود ندارد. در مان سالك به طور كلاسيك از از دارو هاي مختلف گروه آزرول از جمله كتوكنازول ، ايتراكونازول و فلوكنازول برسي شده است كه هيج كدام بدون عارضه و درمان موثر نبوده است.

و برخي از افراد به طور غير كلسيك و سنتي و فاقد تخصص كافي جهت درمان سالك دست به اقدام مي زنند وبرخي ازروش ها تاييد نشده جهت درمان سالك به كار مي گيرند.در اين مطالعه تصمیمگرفتیم تا با بهره گیری از طب اسلامی و سنتیروشی جدیدرا آزموده و معرفی نماییم. در قرآن مستقیما صحبتی از حجامت به میان نیامده اما بیش از 600 روایت و حدیث به مستحب بودن این فریضه و در برخیموارد به وجوب آن برای سلامتی تاکید شده است.

تاریخچه حجامت

پیامبر اکرم در بیان اهمیت حجامتآن را از سفارشاتاکید فرشتگان الهی دانسته فرمودند:

1·        "...و قال(ص) فی لیله اسری بی الی السماء مامررت بملا من الملائکه الا قالوا یا محمد مرامتک بالحجامه و خیرماتداویتم به الحجامه والشونیز و القسط".بحارالانوار 62ص300باب 89[

      "وقتی به آسمان هفتم صعود کردم هیچ ملکی از ملائک از من گذر نکردند مگر اینکه گفتند:ای محمد امتت را به حجامت کردن امرنما و بهترین چیزی که خود را با آن درمانمی کنید حجامت˓سیاهدانه و قسط است".

    "پنج چیز از سنتهای پیامبران است: حیا،حلم،حجامت،مسواک کردن و عطر زدن"

حدود 600 حدیث و روایت از پیامبر و ائمه معصوم علیهم السلام در بیان حجامت،اثرات درمانی و شرایط انجام آن ذکر شده است. هیچ درمان دیگری تا این حد مورد تاکید قرار نگرفته و میتوان نتیجه گرفت که حجامت [1]مهمترین رکندرمان در طب اسلامی است.

پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمودند شفای امت من در سه چیز است: تلاوت آیه ای از قران جرعه ای از عسل ویا نیشتری از حجامت.

حدود 400 سال قبل از میلاد مسیح بقراط نحوه کاربرد حجامت را به رشته تحریر درآورده. در اوراق پاپیروسکه از عهد باستان بدست آمده حدود 2200 سال قبل از میلاد مسیح حجامت امری رایج بوده است . در هندوستان 1500 سال قبل از میلاد حجامت انجام می گرفته و در روم باستان حجامت عملی متداول و کارساز بوده است.حجامت قدمتی هزاران ساله در طب سنتی ایران و جهان دارد و حکمای بزرگی چون شیخ الرئیس ابن سینا و جرجانی و عقیلی خراسانی از حجامت به عنوان رکن درمان استفاده برده اند. در هر صورت جایگاه خاصی در تاریخ پزشکی ایران و اسلام دارا می باشد .امروزه پزشکان زیادی در سراسر جهان در درمان بسیاری از بیماریها از آن به طور کلاسیک استفاده نموده و بهره می برند.بزرگترین و مجهزترین کلینیک حجامت در نیویورک آمریکا بطور پژوهشی پیرامون حجامت فعالیت داردو کتاب های مفصل و جامعی در این زمینه در اروپا و و آمریکا و کانادا به چاپ رسیده است از قبیل کتاب حجامت یک روش آزموده شدهتالیف پروفسور یوهان آبله[2]محقق آلمانی وکتاب دواءالعجیب تالیف علامه محمد امین شیخو (  4-1 ).

حجامت در زبان فارسی به معنی مداوا ترجمه شده است و اصطلاحا یک روش خون گیری است. در ابتدا بادکش [3] و تورم ثابت در نقطه ای از بدن رخ می دهد سپس چند خراش [4]روی پوست صورت گرفته و بادکش مجدد همان نقطه تا دو الی پنج مرحله متوالیو گرفتن خون و مجموع خون گرفته شده 50 الی 100 میلی لیتر است.

2- روش اجراي بالینی درمان سالک برپایهحجامت موضعی

این شیوه درمانی را مااز حدود 5 سال گذشته بطور آزمایشی با بهرگیری از روش های تجربی حکما و بزرگان طب سنتی اختصاصا در درمان سالک آغاز نمودیم . با گذشت زمان با درمان دهها بیمار و کسب نتایج معنادار به موفقیت شگرف در درمانقطعی این بیماری نایل امدیم که نه تنها قابل ارایه در سطح منطقه ای است˓بلکه این روش  درمانقابلارایه در سطح سازمانبهداشت جهانی می باشد. بیش از80 درصد بیماران انتخاب شده افرادی بودند که قبلا ازروش شیمیایی برای درمان سالک استفاده کرده بودند و هیچ پاسخی برای درمان نگرفته بودند و حتی یکیاز آنها به دلیل استفاده از 5 عدد آمپول گلوکانتیم 15 روز در بخش  ICUبیمارستان قائمبستری شده بود.

برای انجام درمان بالینی طب سنتی و اسلامی 120 بیمار بطور تصادفی انتخاب گردید. بیماران با رضایت نامه کتبی و آگاهانهتحت درمان قرار گرفتند. قبل از درمان و درتمام مراحل درمان پیگیریروند درمانی با ثبت تصاویر و فیلم ها و گزارش کامل از نحوه درمان انجام شد. مراحل مقدماتی و روش انجام کار به شرح زیر می باشد.

معیار های ورودی حجامت

  • · آزمایش: کلیه بیماران قبل از هر گونه اقدام از محل زخم آنهانمونه برداری شد و پس از تایید آزمایشگاه و حصول قطعی بودن سالک درمان اقدام گردید.
  • · مصاحبه:بیماران با رضایت نامه کتبی و آگاهانهتحت درمان قرار گرفتند.با توجه به لزوم هماهنگی در وقت و زمان و شیوه انجام کار کلیه بیماران نسبت به اهمیت موضوع و هم کاری بیشترتوجیه شدند تا تمام مراحل درمانی بدون وقفه پروسه درمانی انجام گیرد .حداکثر مدت درمان بسته به نوع و تعداد ضایعات یک ماه در طی حداکثر 10 جلسه و پیگیری آن توسط بیمار ضروری است.
  • · مکان انجام کاردر اکثر موارددر محل اتاق عمل درمانگاه و یا بیمارستان و با رعایت شرایط استریل و با استفاده از ابزارهای و تجهیزات پزشکی مناسب و در فضایی استریل انجام گرفت.

  شرایط وانجام حجامت موضعی در درمان بالینی سالک

  • · حذف بافت مرده [5]:در شرایط کاملا استریل و لوازم مناسبو نور کافی و فضای مناسب ابتدا کلیه زخمها( به هر تعداد) پاکسازی و کروت های روی زخم و بافتهای آسیب دیده حذف گردید. در صورت تعدد زخم ها و چند کانونی بودن لایه برداریبطور همزمان درهر جلسه درمان انجام شد و در دفعات بعد نیز تکرار گردید.
  • · بی حسی: بر حسب شرایط زخمها و تعداد و ابعاد آن و میزان تحمل بیمار از بی حسی استفاده شد . در درمان و روند درمانی این بی حسی تاثیر ندارد.
  • · بادکش قبل ازخراش محل زخم: بر روی کلیه زخم ها با استفاده از لیوانهای استریل و متناسب با ابعاد زخم بادکش انجام شد این عمل موجب اتساع عروق و افزایش جریا ن خون در منطقه و ورود فاکتورهای و سلولهای دفاعی خون به منطقه آلوده شده وهمچنین منجر به خروج عفونت هایی که در اکثر موارد همراه زخم های سالک است می شود. علاوه بر آنتخلیه لنف در مراحل بعدیتسریع می گردد.
  • · خراش( تیغ زدن): با استفاده از تیغ های یکبار مصرف بیستوری بر روی زخم و اطراف آن به تعداد زیاد خراش ایجاد شد عمق این خرا شها 1-2 میلی متر بود.
  • · مرحله خون گیری: با ایجاد خلا با استفاده از لیوانهای استریل و یکبار مصرف صورت گرفت . خروج اجسام لیشمین در این مرحله صورت میگیردو مرحله اصلی درمان می باشد. دقت و ظرافت کار در این مرحله ضروری است.
  • · پانسمان محل زخم : محل زخم شستشو داده شد و با استفاده از مواد آنتی سپتیک [6] (ضد عفونی کننده) موضع کاملا ضد عفونی شد.
  • · داروهای گیاهی:داروهای متعددی در منابع طب سنتی جهت درمان ان بیماری پیشنهاد گردیده است˓که ما ترجیحا ازپودراسفرزه بهمراه عسل بصورت ضماد در محل زخم استفاده نمودیم.
  • · مراحل فوق و خونگیری بروش حجامت موضعی بسته به ابعاد و وسعت زخم و میزان عفونت در جلسات متوالی تکرار گردید تا در مان قطعی انجام شود بطور مثال برای یک زخم با ابعاد 1 سانتی مترهمراه با عفونت˓3 جلسه با فاصله 48 ساعت جهت درمان قطعی کافی بود.
  • · هیپردرمی(گرمادرمانی) در پایان مراحل فوق با استفاده از یک وسیله حرارتی و گرمازا کانونهای سالک تا حدود 50 درجه سانتیگراد به مدت 20 دقیقه 10 الی 15 روز جهت تقویت خون رسانی و ترمیم بافت آسیب دیده توصیه و اجرا شد.
  • · برای از بین رفتن اسکار از ماساژ روغن زیتون بطور موضعی بعد از اتمام مراحل فوق به مدت حدود دو ماه روزانه به بیماران توصیه گردید.

3 – يافته ها:

زمان بهبودی و ترمیم زخم ها بسته به ابعاد زخم و تعداد زخم ها دارد حداکثر زمان انجام شده جهت درمان قطعی یک ماه بوده است˓مطابق جدول1 ملاحظه می نماییداسکار و اثرات زخم بجا مانده نیز در صورت مراجعه زود هنگام و شروع سریع درمان به شدت کاهش یافته و بهبودی کامل گردید. سن و جنس در نتیجه درمان بیماران تفاوت معنا دار ی نداشتهو پاسخ یکسان برای تمام سطوح سنی حاصل شد. میزان موفقیت در درمان بیماران بسیار بالاست و آن تعدادی هم که به درمان پاسخ ندادند بیمارانی بودند که مراحل درمان را در زمانهای تعیین شده پیگیری ننموده و وقفه ای در درمان داشته اند.

جدول1 : نتایج تحقیقات و تاثیر حجامت در درمان طب سنتی ( 80 در صد بیماران مورد بررسی زیر قبلا تحت درمانهای کلاسیک و بخصوص آمپول گلوکانتیمقرار گرفتهودرمان نشده بودند).

 

تعداد

درصد موفقیت

مدت زمان درمان

درصد عارضه

درصد اسکار باقیمانده

بیماران تحت درمانحجامت

60

80%*

12تا30 روز

-

40%

بیماران تحت درمان با حجامت و داروهای گیاهی

60

97%

8تا 28 روز

-

20%

 

*عدم موفقیت در موارد مشاهده شده بدلیل عدم مراجعه یا تاخیردر پیگیری درمان در زمانهایمتوالی تعیین شده بوده است.

روش حجامت در درمان بسیاریاز بیماری موفق بوده و امروزه بعنوان یک روش کم هزینه و بدون عارضه مورد توجه بسیاری از پزشکان میباشد . نقاط حجامت مکانبیماریها را معلوم می کند و ارتبا ط آنها را با اندامها مشخص می سازد و در نهایت نشان می دهد که اعمال حیاتی بدن انسان از یک شبکه پیوسته و نه به طو ر مجرد تابعیت دارد. با حجامت تلا ش می شود که بدن خود موفق به تنظیم اعمال حیاتی گردد. اعمال حیاتی در مسیر شبکه پیوند خورده ˓یکی پس از دیگری به نظم و فعالیت در می آیند. جریان خون در بافت ناحیه رفلکس موجب جذب مواد و تحریکات می گردند. لذا راندمان متابولیسم سلولی تشدید شده و جریان خون تسریع میگردد و بافت پیوندی به حالت عادی و سلامت خود بر میگردد. این نظم و تعادل طبیعی در عضو معیوب به کمک سیستم سیتوکین احیا میگردد ( 6-1). حجامت باعث تقویت و و تحریک سیستم ایمنی و افزایش واسطه های ایمنی می شود. حجامت موضعی وایجاد خراش در محل˓ موجب( افزایش گلوبولهای سفید) هیپرلکوسیتوزیس [7]و تجمع ماکروفاژها در منطقه درگیر شده و نابودی میکروارگانیسم ها را منجر شود و بادکش و خونگیری در موضع موجب افزایش و اتساع عروق شده جریان خون و خون رسانی به محل افزایش یافته و با ورود فاکتور ها و سلولهای دفاعی خون به محل آلوده باعث بهبودی زخم می گردد( 6و4 ).

4- بحث:

درمان هاي موضعي و سيستميك فراواني بري سالك ارائه شده است .از درمان هاي سيستميك تركيبات آنتيموان پنج ظرفيتي مي باشند .سايد درمان شامل پنتاميدين، آلوپورينول، كتوكونازول ، آمفوتريسينوداروهاي ضد مالاريا و........ مورد بررسي مي باشند. از داروهاي از درمان هاي موضعي ارائه شده مي توان پارامومايسينسولفات ، كلوتريمازول ، گرماي موضعي ،كرايو، تزريق داخل ضايعه ، كوتر و جراحي نام بردكه هر كدام علاوه برصرف كردن وقت زياد ، هزينه بالا ، درد و اذيت بيماران بهبودي كامل نداشتند و برخي نيز عوارض زيادي دارند .عوارض داروی آمپول رایج و اصل موجود در بازار داروئی به نامآمپول گلوکانیم جدی است که با توجه به بهبودی خود به خودی بیماران ظرف یک سال ،مصرف چنین داروئی را زیر سوال برده است از قديم و در حال از حجامت در انواع بيماري هاي مختلف استفاده مي شود.مطالعه حاضر اولين موردمستند و منطبق بر اصول علمياستفادهحجامت و گياهان داروئيدر درمان سالك مي باشد.

روش حجامت در درمان بسیاریاز بیماری موفق بوده و امروزه بعنوان یک روش کم هزینه و بدون عارضه مورد توجه بسیاری از پزشکان میباشد . نقاط حجامت مکانبیماریها را معلوم می کند و ارتباط آنها را با اندامها مشخص می سازد و در نهایت نشان می دهد که اعمال حیاتیبدن انسان از یک شبکه پیوسته و نه به طور مجرد تابعیت دارد. با حجامت تلا ش می شود که بدن خود موفق به تنظیم اعمال حیاتی گردد. اعمال حیاتی در مسیر شبکه پیوند خورده˓یکی پس از دیگری به نظم و فعالیت در می آیند. جریان خون در بافت ناحیه رفلکس موجب جذب مواد و تحریکات می گردند. لذا راندمان متابولیسم سلولی تشدید شده و جریان خون تسریع میگردد و بافت پیوندی به حالت عادی و سلامت خود بر میگردد. این نظم و تعادل طبیعی در عضو معیوب به کمک سیستم سیتوکین احیا میگردد ( 6-1). حجامت باعث تقویت و و تحریک سیستم ایمنی و افزایش واسطه های ایمنی می شود. حجامت موضعی وایجاد خراش در محل˓موجب( افزایش گلوبولهای سفید) هیپرلکوسیتوزیسو تجمع ماکروفاژها در منطقه درگیر شده و نابودی میکروارگانیسم ها را منجر شود و بادکش و خونگیری در موضع موجب افزایش و اتساع عروق شده جریان خون و خون رسانی به محل افزایش یافته و با ورود فاکتور ها و سلولهای دفاعی خون به محل آلوده باعث بهبودی زخم می گردد( 6و4 ).

درمان به شیوه حجامت موضعی را شیوه ای بدون عارضه ، بسیار ساده ، کم هزینه و با قابلیت درمان 90% و مشاهده اثرات در حد مطلوبظرف حداکثر یک ماه می باشد ، اکثریت قریب به اتفاق افراد مورد درمان در اين پژوهش ازداروها و روش های جدید و کلاسیک بهره برده و به برخی از این افراد عوارض هم چون شوک و بستری در I.C.U ، لنفادنوپاتی را ذكر مي كنند

روش استفاده شده در اين مطالعه ،جایگزین بسیار مناسبی در مقطع فعلی برای این این گروه از بیماران می باشد.

نظر به درمان حدود 100% این گروه از بیماران ،در صورت آموزش همگانی وتخصص جهت پزشکان و پرستاران محترم،بخصوص در مراحل ابتدای بیماری ،شاهد کاهش آمار و عوارض بیماری و رضایتمندی بیماران و جامعه پزشکی خواهیم بود.

روش فوق الگویی است که دردرمان بسیاری از بیماری ها ،از جمله زخم بستر،زخم دیابتی،آبسه های موضعی و...مورد استفاده قرار مي گيردو نتيجه درماني قابل قبولي دارد .

5- نتیجه گیری

سالک به عنوان معضل بزرگ بهداشتی در کشور ماست بلکه این مهم بعنوان مشکل سازمان بهداشت جهانی [8]در سراسر دنیا بشمار می رود.لذا حاصل تلاش 15 ساله ما و تجربه بالینی روی درمان بیماران سالک با استناد به احادیث و روایات و بهره گیری از طب سنتی و اسلامی با روش حجامت موضعی واستفاده ازداروهای گیاهی با موفقیت همراه بود. حداکثر مدت زمان یک ماهبرایدرمان قطعیده ها بیمار بطور صددر صد بکار گرفته شد. اکنون بعنوان یک درمان جدید و بدون عارضه با هزینه ای اندک به جامعه پزشکی داخل و خارج کشور معرفی میشود. مزایای این روش درمان جدید شامل:1- عدم استفاده از داروهای شیمیای2-عدم تحمیل هزینه اضافی3-بدون عوارض جانبی4-درمان قطعی در مدت زمان کوتاه 5- حداقل اسکار بجا مانده از زخم 6- توسعهوترویج فرهنگ استفاده از طب سنتی 7- تلاش در کاهش وابستگی دارویی کشور است.نکته جالب توجه اینکه با روش ارائه شده فوق می توان بسیاری از بیماریهای وخیم از جمله زخم های دیابتی که منجر به قطع عضو اندامهای انتهایی تحتانی می شود˓همچنینزخم های بستر˓آبسه های موضعی˓التهاب های موضعی˓انواع آکنه ها و عفونت منتشر در بافتها را درمان نمود.

منابع

-     کتب طب اسلامی تالیف دکتر طبری پور˓انتشارات النبی˓بابل (1376)

-     حجامت از دیدگاه اسلامتالیف : حسین خیراندیش˓نشر ابتکار دانش (1390).

-   کتاب حجامت یک روش آزموده شده  ˓یوهان آبله (1998) ترجمه دکتر ابوالقاسم متین˓معاونت آموزش و تحقیقات جهاد سازندگی(1377)

-    کتاب داروی شگفت ترجمه کتاب دواءالعجیب تالیف علامه محمد امین شیخو ترجمه دکتر یعقوب قربان پور انتشارات رضویه 1387.

-    کتاب دوره طب سنتی و تغذیهشتاخت طبایع جلد2 تالیف دکتر سید علی ابوالحبیب 1387.

-     حجامت درمانی گزارش درمان 106 نوع بیماری بوسیله حجامت˓جمع آوری و تنظیم دکتر شهلا اسدزاده˓انتشارات ابتکار دانش(1390).

-     ایمونولوژی رویت(1999) ترجمه دکتر اشتیاقی˓انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران.

-Postigo JA., Leishmaniasis in the World Health Organization Eastern Mediterranean Region, Elsevier B.V., 1:S62-5.

-.نديم ااف.، جواديان ع.، محبعلي م.، ضامني م. و همكاران، انگل ليشمانيا و ليشمانيوزها، مركز نشر دانشگاهي، ص217-3.

-WHO technical report series 949, Control of the leishmaniasis, World Health Organization, 36-104.



[1] cupping

[2]Johann Abele

[3] Cupping dry

[4] scarification

[5] Debridement

[6] Antiseptic

[7]Hyperleukocytosis

[8]WHO


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک