از سين سلامت تا سين سل

Tuberculosis
روز ملي مبارزه با سل(23مهر ماه)

مقدمه:

بیماری سل (TB) یک بیماری ریوی واگیردار است. آزمایش تشخیصی این بیماری 125 سال پیش توسعه یافت، واکسن آن 80 سال پیش کشف و درمان دارویی آن 40 سال پیش آغاز شد. اين بیماری توسط باکتری به نام "میکوباکتریوم توبرکلوزیس" ایجاد می شود. نام دیگر این باکتری، باسیل کخ است، زیرا در سال 1882 (میلادی) پروفسور رابرت کخ دانشمند آلمانی آن را کشف کرد. سلاکثرموارد ريه ها را گرفتار می سازد ولیمی تواند ساير اعضای ديگر بدن را هم مبتلا کند. ميکروب ممکن است بصورت نهفته ويا بصورت فعال باشد. سل نهفته يعنی ميکروب در بدن فرد وجود دارد ولی باعث بيماری نشده است. ولی در سلفعال، بيماری از طريق هوا به سايرافراد منتقل می شود. این بیماری در کشورهای جهان سوم از معضلات بهداشتی است و در مناطقی از کشور ما نیز شایع است.سازمان جهانی بهداشت، سل را یک فوریت جهانی اعلام نموده است، زیرا با پیدایش و انتشار باکتری های مقاوم به دارو، مجددا خطر تبدیل بیماری سل به یک بیماری غیر قابل علاج مطرح است.به همین مناسبت در کشور ما نیز روز 23 مهر ماه، "روز ملی مبارزه با سل" در نظر گرفته شده است.

عوامل مساعد کننده:

بیماری ایدز، استفاده از مواد مخدر، عفونت اخیر با میکوباکتریوم توبرکلوزیس (طی دو سال گذشته)، علائم رادیوگرافی قفسه سینه که دال بر سل قبلی باشد (در افرادی که کامل درمان نشده‌اند یا اصلاً درمان نشده‌اند)، بیماری دیابت- سیلیکوز (التهاب مزمن ریه ها ناشی از استنشاق غبار ماده معدنی سیلیكا)، درمان طولانی با کورتیکواستروییدها (داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی)، سرطان سر ‌و گردن، بیماری های خونی (مانند لوسمی)، بیمارهای کلیوی پیشرفته، وزن کم (10 درصد یا کمتر از 10 درصد وزن ایده آل)

علایم بالینی:

سل اولیه معمولاً بدون نشانه است و در جریان معاینه معاشران بیماران سلی کشف می‌شود. سل ممکن است به جز ریه اعضای مختلفی از بدن را گرفتار کند که این اعضا می توانند شامل غدد لنفاوی، استخوان و مفاصل، ستون مهره ها، دستگاه ادراری تناسلی، پریکارد قلب، شکم و روده باشد که بسته به ناحیه گرفتار، علایم خاص خود را خواهد داشت. علامتهای اين بيماری بستگی به اين دارد که ميکروب به کدام عضو حمله کردهاست. معمولاً ميکروب سل ريه ها را درگيرمی کند وعلامت های سل ريوی شامل:

سرفه شديد بيش از 3 هفته، درد قفسه سينه، خلط خونی، ضعف ياخستگی زياد، کاهش وزن، از دست دادن اشتها، تب و لرز، عرقشبانه
عوارض بیماری:

بسته به اعضای درگیر شده و مدت درگیری، سل می تواند منجر به پلورزی(جمع شدن مایع در فضای جنب یا فضای بین ریه و قفسه سینه)، آمپیم( پلورزی چرکی سلی)، هموپتزی (خونریزی زخم های مخاط ریه که معمولاً جزیی است، ولی می تواند به خونریزی کشنده نیز منجر شود)، خنازیر یا لنفادنیت گردن (تورم گره های لنفاوی که ممکن است با ترشح نیز همراه شود)، تخریب کلیه ها، اختلالات باروری هنگام درگیری اندام های تناسلی، شکستگی مهره ها و .... شود.

روش های تشخیص:

عکس برادری از قفسه سینه بیمار مبتلا به سل توسط اشعه ایکس، آزمون توبرکولین، کشت خلط، رادیوگرافی سینه، نمونه برداری بافتی

درمان:

در گذشته تنها راه های درمان، استراحت در جاهای خوش آب و هوا و در زیر نور خورشید، نیروبخشی جسمانی، دوری از کارهای سخت و رنج آور، ورزش سبک، گردش و شادی و خوش گذرانی و دوری از غم و اندوه، خوردن غذاهای سودمند و نیروبخش بود. یک امروزه بیماری سل در یک دوره شش تا نه ماهه با داروهای "خط اول" (موثرترین) درمان می شود. اگر بیماران این دوره را به پایان نرسانند و یا چنانکه باید درمان نشوند، ممکن است به نوع مقاوم این بیماری در برابر داروهای چندگانه(MDR)(3) مبتلا شوند. بیمارانی که دچار سل از نوع مقاوم در برابر داروهای چندگانه هستند ممکن است با داروهای خط دوم که گران تر ولی کمتر موثرند در یک دوره 18 تا 24 ماه درمان شوند. اگر بیماران این دوره را به پایان نرسانند و یا اگر داروهای اشتباهی به آنها داده شود، امکان ابتلای آنها به بیماری سل از نوع بشدت مقاوم در برابر دارو (XDR)(4) وجود دارد، که رشته های باکتری آن نسبت به داروهای خط اول و دوم مقاوم هستند. کمتر از 30 درصد بیماران مبتلا به سل بسیار مقاوم در برابر دارو که به جز ابتلاء به این عارضه، تندرست هستند و به دستگاه ایمنی بدنشان آسیب نرسیده است، ممکن است معالجه شوند. بیش از نیمی از مبتلایان به سل بسیار مقاوم در برابر دارو در ظرف  پنج سال اول پس از تشخیص از دنیا می روند. 50 هزار مورد ابتلا به سل بسیار مقاوم در برابر دارو ممکن است در سراسر جهان وجود داشته باشد.در بسیاری از موارد، پس از ابتلای یک فرد، دستگاه ایمنی بدن باکتری سل را تحت کنترل نگه می دارد، وضعیتی که به نام "عفونت راکد" شناخته می شود. زمانیکه عاملی-پیشرفت سن یا وضعیت پزشکی مانند HIV- دستگاه ایمنی- یک فرد را ضعیف می کند، باکتری سل می تواند فعال شود. یک سوم افراد جهان دچار عفونت راکد هستند و در توازن شکننده ای میان عامل بیماری زا و دستگاه ایمنی شان زندگی می کنند.

عوارض داروهای ضد سل:

سرگیجه، تهوع، تاری دید، عدم تعادل، زرد شدن سفیدی چشم‌ها، دل‌درد، استفراغ و وزوز گوش که در صورت مشاهده این علائم، باید مصرف داروها قطع شود و پزشک در جریان قرار گیرد. نارنجی یا قرمز شدن رنگ ادرار یا سایر ترشحات بدن در اثر مصرف داروی ریفامپین می‌باشد و هیچ گونه خطری ندارد.

پیشگیری:

*بعد از دو هفته از شروع درمان امکان انتقال بیماری به دیگران وجود ندارد، ولی در دو هفته اول درمان باید از تماس‌های مکرر با بیمار مبتلا به سل خودداری کرد.

*بیمار حتماً از ماسک استفاده کند.

*از بوسیدن کودکان خودداری کند.

*از پراکندگی اخلاط در هوا و زمین خودداری کند.

پیشگیری در جامعه:

*اصلی ترین راه مبارزه با این بیماری شناسایی افراد مبتلا و درمان آنها با داروهای ضد سل می باشد.

*شناسایی افراد آلوده که هنوز به سل مبتلا نشده اند .

*ارتقای آموزش های بهداشتی و سطح اقتصادی- فرهنگی در جامعه موجب کاهش بیماری می گردد.

*مبارزه با بیماری ایدز، زیرا این بیماری موجب شیوع موج جدید از بیماری سل گردیده است.

*پیشگیری با تزریق واکسن سل (ب‌ث‌ژ):

*با توجه به دستورالعمل‌های کشوری واکسن ب‌ث‌ژ در بدو تولد و در یک نوبت به کودک تزریق می‌شود.

*تزریق مکرر واکسن سود بخش نیست و فقط یک بار تزریق کافی است.

*باید دانست که واکسن ب‌ث‌ژ از بروز موارد خطرناک و مرگ و میر بیماری سل در فرد جلوگیری به عمل می‌آورد، ولی اثرات

*ناچیزی در پیشگیری از گسترش بیماری سل در جامعه دارد.

اهمیت مبارزه صحیح با سل:

با تشخیص به موقع و درمان صحیح بیماران مبتلا به سل، به راحتی می توان با این بیماری مبارزه کرد. ولی اگر نتوانیم بیمار را تشخیص دهیم، به راحتی هر بیمار مسلول سالانه10تا15 نفر دیگر را در خانواده و نزدیکان خود آلوده می کند. مهم‌تر آنکه اگر بیمار مبتلا به سل ریوی را تشخیص دهیم، ولی تحت درمان صحیح قرار نگیرد، باعث به وجود آمدن میکروب سل مقاوم به دارو می گردد که داروهای ضد سل معمولی دیگر بر آن اثر نمی کنند، در نتیجه بیماری وخیم تر شده و به راحتی قابل درمان نمی باشد و اگر به دیگران منتقل شود، مشکلات زیادی را به وجود می آورد.عدم درمان صحیح و دقیق بیماران مسلول موجب بروز بیماری لاعلاجی می گردد. سل بیماری فقرا می‌باشد.

شرایط اتاق بیمار

نور خورشید به مقدار کافی به داخ اتاق نفوذ کند. به اندازه کافی پنجره داشته باشد (یک پنجم مساحت کف اتاق). از بستن پنجره اتاق بیمار خودداری کنید.

وضعيت بروز بيماري سل در ایران:

نمودار زیر روند نزولي ميزان بروز بيماري سل در طول40سال گذشته را در كشور نشان مي دهد.

(از 142 مورد در يكصد هزار نفر جمعيت در سال1342 به13.4 در يكصد هزار نفر جمعيت در سال 1387- بیش از 10 برابر كاهش).

درسال 1387در کشورمان میزان بروز گزارش شده سل ریوی با اسمیرخلط مثبت 7/6 مورد در یکصد هزار نفر جمعیت بوده است.ازتعداد 9742 مورد مبتلا به سل گزارش شده کشور در سال 1387، 50% موارد را زنان بیمار و 13% موارد را بیماران افغانی تشکیلمی دهند و بیشترین میزان بروز سل مربوط به گروه سنی 65 سال به بالا بوده است که این حاکی از موفقیت چشمگیر کشور در کنترل این بیماری است.

CDR

ميزان بروز( /100,000 )

تعداد

 

مورد انتظار

گزارش شده

61 %

22

13.4

9742

كل اشكال سل

67%

10

6.7

4885

اسمير خلط مثبت

سل ريوي

  

2.7

1936

اسمير خلط منفي

  

3.6

2606

سل خارج ريوي

درمیان استانها،سیستان و بلوچستانو گلستان بیشترین میزانهای بروز و شیوع را در کشور داراهستند. توزیع جغرافیایی میزان بروز سل ریوی اسمیر مثبت در کشور را در نقشه زیر می توانید مشاهده نمایید.

همسايگي ايران با دو كشور افغانستان و پاكستان كه در زمره 22 كشور  High Burden  دنیا هستند ـ وهمچنين عراق (با بحران هاي چند ساله اخير آن) و كشور هاي تازه استقلال يافته شمال كشور (با شيوع بالاي سل مقاوم به چند دارو) ضرورت توجه بيش از پيش ما را به اين بيماري متذكر مي كند.

منابع:

www.tebyan.net

سايت دانشگاه علوم پزشكي وخدمات بهداشتي ودرماني شهيد بهشتي

www.jam jam


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک