(زمان خواندن: 4 - 8 دقیقه)

، غده تیروئید، پاراتیروئید، لوزالمعده یا پانکراس، غدد جنسی، غده فوق کلیوی یا آدرنال ( بالای کلیه) هستند. غدد درون ریز ترشحات مختلفی دارند که هر یک مکانیسم خاص خود را دنبال می کند و بر روی فعل و انفعالات مختلف تاثیر می گذارد . . هر کدام از غدد درون ریز فعالیت و عملکرد مشخصی دارد و اختلال در کار آن باعث بیماری می شود که برای حفظ سلامت توجه به درمان آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در واقع سیستم درون ریز به همراه سیستم عصبی مدیریت فعالیت های فیزیکی و شیمیایی بدن را برعهده دارد و قطعا هرگونه اختلال در عملکرد آن بر روی سلامت جسم و روان تاثیر خواهد گذاشت.

بافت چربی بدن نیز هورمون های مختلفی ترشح می کند البته  بافت چربی به عنوان یک غده مجزا شناخته نمی شود. غدد لنفاوی جزو غدد درون ریز نیست و هورمونی  هم ترشح نمی کند هم چنین دستگاه گوارش نیز هورمون های مختلفی را ترشح می کند ولی جزو غدد درون ریز طبقه بندی نمی شود.

غده هیپوفیز  درواقع فرمانده غدد درون ریز دیگر بدن به حساب می آید و فعالیت غدد دیگر را تحت کنترل و نظارت دارد و میزان هورمونی را که از سایر غدد درون ریز ترشح می شود تنظیم می کند. غده هیپوفیز تحت تاثیر هیپوتالاموس چندین هورمون ترشح می کند که تحت عنوان هورمون رشد، هورمون های محرک غده تیروئید و هورمون های محرک غدد جنسی، پرولاکتین یا هورمون شیردهی و هورمون محرک غده فوق کلیوی می باشد. در غده هیپوفیز کمبود یا افزایش هر کدام از هورمون ها بیماری خاصی را ایجاد می کند. به عنوان مثال کمبود هورمون رشد باعث کوتاهی قد کودکان می شود و اگر همین هورمون در افراد بالغ کم باشد باعث ضعف و بی حالی، تحلیل توده عضلانی، افزایش بافت چربی زیرپوستی و کاهش توان کاری و افسردگی خواهد شد.از طرفی افزایش ترشح هورمون رشد قبل از بلوغ باعث بیماری ژیگانتیسم و بعد از بلوغ باعث بیماری آکرومگالی می شود.

ژیگانتیسم باعث بلند قدی بیمارگونه و درشت شدن دست و پاها و بزرگ شدن بینی و چانه می شود و در بیماری آکرومگالی که مربوط به ترشح هورمون رشد بعد از بلوغ، یعنی زمانی که صفحات رشد استخوانی بسته شده است، می باشد بنابراین این افزایش ترشح باعث افزایش بیشتر قد نخواهد شد اما باعث بزرگ شدن دست و پا، بینی و چانه می شود و علایم آن سردرد، تعریق زیاد، ضعف عضلانی، خستگی زودرس و عوارض قلبی و عروقی است. . افزایش ترشح و تولید پرولاکتین باعث کاهش میل جنسی، ناتوانی جنسی و کاهش تولید اسپرم و باروری در مردان می شود و در زنان نیز خود را با علایمی از قبیل اختلال در عادت ماهانه و در بعضی موارد ترشح شیر نشان می دهد. از جمله مواردی که مادر قادر به شیر دادن نوزاد خود نمی باشد کمبود ترشح پرولاکتین بعد از زایمان می باشد. . کمبود هورمون محرک فوق کلیوی باعث علایم نارسایی غده فوق کلیوی و افزایش آن باعث پرکاری غده فوق کلیوی و بیماری کوشینگ می شود. اختلالات هورمون های جنسی باعث اختلال باروری، اختلال میل جنسی و به هم خوردن نظم قاعدگی در زنان می شود

غده تیروئید نیز ۲ نوع هورمون ترشح می کند که یکی چهار اتم ید و دیگری سه اتم ید دارد. ید به طور فعال در تیروئید از جریان خون جذب  می شود و در ساخت هورمون های تیروئید مورد استفاده قرار می گیرد. کمبود هورمون محرک تیروئید باعث کم کاری این غده و افزایش ترشح آن باعث پرکاری تیروئید می شود. هورمون تیروئید در تنظیم متابولیسم یا سوخت و ساز سلول های بدن نقش اصلی را ایفا می کند. در مورد غده تیروئید که ممکن است با بزرگ شدن حجم غدد تیروئید همراه باشد بیماری گواتر به وجود مي ايد. این حجیم شدن ممکن است بدون افزایش ترشح هورمون های تیروئید همراه باشد که به آن گواتر ساده می گویند.در این حالت تیروئید بزرگ شده اما فعالیت هورمونی آن تغییر نکرده است.

 بیماری دیگر غده تیروئید گره یا نودول های تیروئید است که به صورت توده های مشخصی در غده تیروئید دیده می شود. این توده ها در درصد کمی از موارد ممکن است بدخیم یا سرطانی باشد. کم کاری تیروئید بیماری دیگری است که در آن ترشح هورمون های تیروئید کاهش می یابد و افزایش ترشح تیروئید که با افزایش ترشح آن همراه باشد اختلال دیگر غده تیروئید است که تحت عنوان تیروئید سمی شناخته می شود.

غده پاراتیروئید هورمون پاراترومبین ترشح می کند که در تنظیم کلسیم خون نقش دارد و کلسیم خون را در محدوده مشخصی حفظ می کند. هورمون پاراتیروئید با اثر بر روی استخوان ها و کلیه میزان کلسیم خون را تنظیم می کند. در غده پاراتیروئید کم کاری باعث افت کلسیم خون و پرکاری باعث افزایش کلسیم خون و پوکی استخوان و سنگ های کلیوی می شود

لوز المعده : از سلول های بتای جزایر لانگرهانس لوزالمعده انسولین ترشح می شود.انسولین درتنظیم قند خون نقش مهمی را ایفا می کند و باعث تسهیل ورود گلوکز به سلول های بدن می شود. کمبود ترشح انسولین باعث بیماری دیابت و افزایش ترشح انسولین باعث افت قند خون می شود در دیابت نوع اول که به دلیل کمبود شدید ترشح انسولین در کودکان و نوجوانان دیده می شود و بیماری خودایمن است سیستم دفاعی بدن علیه سلول های سازنده انسولین فعالیت می کند و باعث تخریب این سلول ها می شود. در دیابت نوع دوم که عمدتا عوامل آن ژنتیکی است و بیشتر در افراد بالای ۳۰ سال بروز می کند کمبود ترشح انسولین به همراه مقاومت به اثر آن در سطح سلول های بدن وجود دارد  کم کاری غده فوق کلیوی باعث ترشح کورتیزول می شود و لاغری، کاهش اشتها، ضعف، بی حالی شدید به همراه دارد که در صورت بی توجهی به درمان آن منجر به مرگ می شود

 هورمون دیگر  لوز المعده گلوکاگون است و در مواقع گرسنگی طولانی درافزایش قند خون از طریق افزایش تولید قند در کبد ایفای نقش می کند.

 غده فوق کلیوی یا آدرنال: اين غده  نیز هورمون های مختلفی را ترشح می کند از جمله هورمون کورتیزول که در مقابله با استرس نقش اصلی را دارد و کمبود این هورمون در بدن   می تواند حیات موجود زنده را به خطر اندازد.آلدسترون از غدد فوق كليوي ترشح مي شود که در تنظیم آب و املاح بدن و حفظ فشار خون اثر می گذارد هم چنین مقداری هورمون مردانه نیز از غده آدرنال ترشح می شود. ، پرکاری غده فوق کلیوی نیز باعث چاقی، گرد شدن کامل صورت در اثر افزایش بافت چربی جلوی گوش ها و نازک شدن پوست، افزایش فشار و قند خون و پوکی استخوان و ضعف عضلات بدن می شود که بیماری «سندروم کوشینگ» نامیده می شود.

منشاء این بیماری ممکن است اختلال در کار غده هیپوفیز و یا غده فوق کلیوی باشد.

هورمون های جنسی استروژن و پروژسترون از تخمدان ها ترشح می شوند که در تنظیم سیکل ماهانه زنان و تخمک گذاری نقش دارد و مقادیر کمی از هورمون تستوسترون که هورمون جنسی مردانه نیز می باشد از تخمدان ها ترشح می شود. بیضه ها نیز باعث تولید هورمون جنسی مردانه تستوسترون که در ایجاد صفات ثانویه جنسی و پدیده بلوغ و باروری نقش اصلی را ایفا می کند می شود. و اما بیماری تخمدان پلی کیستیک در زنان که به علت وجود کیست های ریز در هر دو تخمدان ایجاد می شود. این بیماری با افزایش ترشح هورمون های مردانه همراه است و با علایمی از قبیل موهای زاید، آکنه و ریزی موی تیپ مردانه و اختلالات قاعدگی همراه است و درصد کمی از زنان اختلال در تخمک گذاری و ناباروری را به دنبال دارد.

در بیماری تخمدان پلی کیستیک افزایش شیوع دیابت هم دیده می شود. بیماری دیگر تخمدان ها که به علت کاهش ترشح هورمون های زنانه از تخمدان اتفاق می افتد منجر به یائسگی زودرس می شود. در بیضه ها کم کاری هورمون های سازنده تستوسترون باعث اختلال بلوغ کودکان و یا کاهش میل جنسی، ناتوانی جنسی و اختلال تولید اسپرم در مردان می شود. از مشکلات چربی خون که به علت تغییر در متابولیسم چربی های خون اتفاق می افتد بحث پوکی استخوان است که شایع ترین بیماری متابولیک استخوان می باشد و عمدتا به دلیل تغییر هورمون های درون ریز به وقوع می پیوندد و در شاخه بیماری های غدد درون ریز مورد بررسی قرار می گیرد.

بنابراين از  اختلالات شایع غدد درون ریز مي توان به دیابت، پوکی استخوان اختلالات چربی خون، بیماری تخمدان پلی کیستیک، بیماری تیروئید نرمی استخوان و افزایش موهای زاید در زنان اشاره كرد

 حديث : پيامبر خدا (ص):مومن در بيماري اش پاداش داده نمي شود اما گناه اوفرو پوشانده مي شود .    ص 90

1-پرستاري داخلي جراحي بلک ترجمه، طباطبائي، امير اختلالات غدد درون ريز و متابوليسم        بلک نشريارآشنا ،1389

2-     برونر سودارثپرستاري داخلي-جراحي ترجمه ناهيد دهقان نيري، کبد و غدد نشرسالمي ،1389        


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک