(زمان خواندن: 4 - 8 دقیقه)

خلاقيت

 

علي اصغر چوپان- دانشجوي كارشناسي ارشد روانشناسي

در شماره قبل به تعريف خلاقيت وانواع آن پرداختيم در اين شماره به مبحث خلاقيت در جوانان و شيوه هاي آموزش خلاقيت و موانع خلاقيت خواهيم پرداخت:

چرا خلاقيت در جوانان بيشتر است .

حداقل سه احتمال وجود دارد :

1- خلاقيت با سن كاهش مي يابد،

2-  انگيزش با سن تغيير مي يابد،

3-  افراد جوان تداعي هاي دور بيشتري ايجاد مي كنند . پژوهش ها نشان داده است كه ارائه نظريات و آرزوهاي نسبتاً دور ولي دست يافتني به خلاقيت بيشتر نزديك است، تا ارائه فرضيات و آرزوهاي خيلي دور و احتمالاً دست نيافتني. فرانكن ، ترجمه حسن شمس اسفند آباد ،غلامرضا محمودي ، سوزان امامي پور ، 1384)

شيوه هاي آموزش خلاقيت و شيوه هاي پرورش خلاقيت

خانواده:  ظهور خلاقيت ها با موفقيت هاي خانوادگي ارتباط نزديكي دارد با توجه به اينكه دوران كودكي حادترين مرحله در رشد خلاقيت است، خانواده به عنوان بنيادي ترين عنصر در شكل گيري خلاقيت مي باشد. رعايت اين نكات از طرف والدين باعث مي شود كه كودك در آينده فرد خلاقي   گردد:

احترام زياد، آزادي عمل براي كشف جهان اطراف، آزادي براي تصميم گيري، استقلال عمل، عدم وابستگي زياد بين كودك و والدين، عدم نگراني والدين بخاطر كودك، محيط فاميلي وسيع كه كودك محدود به پدر و مادر نشود.

شيوه هاي آموزش خلاقيت:

1- بررسي راههاي مختلف : با بررسي راههاي بيشتر در حل مساله ، امكان يافتن راه حل هاي مناسب  و بهتر و بيشتر خواهد بود. معلمين كودكان را محدود به ارائه پاسخ آري يا نه نكنند.

2- ابتكار : معمولا با حذف عادات ها و  چيز هاي عادي، و با انديشيدن به چيزهاي غير معمول و غير عادي امكان ابتكار فراهم مي گردد. فرد مبتكر از اينكه با ديگران تفاوت در عمل دارد نبايد مضطرب گردد.

3-  تعويض قضاوت: جلوگيري از قضاوت فوري يك مهارت اساسي در خلاقيت است.  زيرا داوري فوري درباره يك راه حل مانع از راه حل هاي ابتكاري مي گردد.

4-  توجه به عواطف: عواطف و عوامل غير منطقي نقش اول را در خلاقيت بازي مي كنند. با عواطف است كه فرد عميقا درگير كار مي شود و با شور و اشتياق آن را دنبال مي كند.

5- تجسم قوي:  يكي از موارد تعيين كننده در خلاقيت توانائي تجسم اشياء،  مفاهيم و فرآيندهاست. هر چه تصوير روشن، قوي، زنده و متنوع باشد امكان ابداع و ابتكار بيشتر است.

6-  تخيل:  بسياري از ابداعات و اختراعات در نتيجه قدرت تخيل است.  بسياري از داستانهاي تخيلي، امروز به واقعيت پيوسته اند.  يكي از روشهاي تخيلي اين است كه فرد خود را جاي چيز ديگر قرار دهد.

7- نگاهي دوباره:  نگرش متفاوت به مسائل جزء جدايي نا پذيرخلاقيت است. دانشمند خلاق متوجه جنبه هاي تازه اي از پديده هاست. شيوه تغيير نقش يكي از شيوه هاي موثر در اين زمينه است.  مثل جابجائي نقشهاي والدين – كودك، يا معلم – دانش آموز.

8- درون كاوي: اغلب افراد خلاق در تجسم مسائل دروني توانائي بالائي دارند.  توجه وتمركز به مسائل دروني فرآيند خلاقيت را تسهيل مي كند. شيوه گفتگو با خود شامل مقدار زيادي احساسات و اطلاعات پنهاني است.

9- شوخ طبعي:  از ويژگي هاي بارز افراد خلاق است . شوخ طبع كسي است كه به خود و ديگران فراتر مي نگرد. شوخ طبعي مربوط ساختن مسائل بي ارتباط و نامتناسب است، كه خلاف آداب معمول است،  واين همواره تركيب كردن احساسات متضاد است.

موانع خلاقيت

موانع فردي و درونی:

1-ترس از شكست: اگر موفقيت را  تشويق كنيم و شكست را تنبيه، ترس از شكست بوجود مي آيد.

2-رويگرداني از ابهامات : افراد از مواجهه با موقعيت هاي مبهم و غير مطمئن رويگردانند . نياز شديد و  افراطي به نظم و ترتيب به اين حساسيت دامن مي زند تا ذهن مغشوش نشود .

3- عادت: عادت موجب مي شود انسان تنها در يك چاچوب خاص قرار گيرد و طبق دستورالعمل معيني كارش را  انجام دهد.

4- عدم اعتماد به نفس: بسياري از مواقع افراد از استعدادهاي و توانائيهاي شگرفي برخوردارند اما عدم اعتماد به خود، مانع بروز قواي خلاقانه شان مي شود. افراد ممكن است افكار و ايده هاي زيادي داشته باشند اما با ديده ترديد به آنها مي نگرند و احساس مي كنند كه نظرياتشان ارزش چنداني ندارد. چنانكه حتي جرأت نكنند آنها را بزبان بياورند.

باور نداشتن خويش، قدرت آزاد انديشي و تعمق را سركوب مي كند.

5- عدم انعطاف پذيري:  فردي كه قادر به انديشيدن به جهات مختلف مسئله اي نيست و تنها يك يا دو جهت را مي بينند انعطاف ناپذيراست . اين فرد نمي تواند موانع را تحليل و بررسي كند. طبقه بندي خاص از افراد  و افكار دارد و براساس آن قضاوت مي كند. مرزها و محدوديتهايي كه بر خويش تحميل مي كند، امكان هرنوع نوآوري و حركت تازه از او سلب  مي كند .

موانع بيروني :

1- قوانين: گاهي عدم انعطاف قانون ، مانع رشد افراد مي شود.

2- شغل:  ضوابط و مسئوليت هاي اداري منجر به كارهاي يكنواختي مي شود كه هرگز زمينه بروز خلاقيت را فراهم نمي آورد.

3- آداب و رسوم: در بسياري اوقات رفتارهاي  اجتماعي چنان با سنتها و گرايشها گره خورده است كه افراد به خود اجازه نمي دهد به الگوي تازه اي بينديشند، و گاهي اگر خلاف رسوم گامي برداشته شود ممكن است پيش آيد.

4- ترس از عدم استقبال اجتماعي:  از اينكه از طرف جامعه پذيرفته نشود و يا تحقير شود دست به عمل خلاق نمي زند.

5- مطابقت:  افراد براي همخواني با ديگران سعي  مي كنند در چارچوبي عمل كنند كه ديگران عمل كرده اند و اين نمي تواند منجر به ابتكار عمل گردد.( بسيس و ژائوي، ترجمه حسيني سروري1379).

يك شيوه مهم آموزش خلاقيت: روش طوفان مغزي (تحريك يا پرورش مغزي) الكس اسبورن است.

اجراي يك تكنيك گردهمايي كه از طريق آن گروهي مي كوشند راه حلي،  براي يك مسئله به خصوص، با انباشتن تمام ايده هايي كه بوسيله اعضاء ارائه مي شود، بيابند. با استفاده از اين روش  مي توان استعداد عقلي و ذهني افراد را رشد داده چنان كه افراد بتوانند بيشترين بهره را از توانايي هاي فكري خويش بگيرند.

تشكيل جلسه گروهي،  انتخاب موضوع مشخص و خاص، برقراري قوانين خواص، بيان ايده ها بدون سانسور و بي اهميتي نسبت به عواقب آن.

قوانين حاكم بر جلسه:

1- انتقاد ممنوع است.

 2-كميت بيشترين اهميت را دارد.

3- تركيب و اصلاح ايده ها مهم است. اغلب اوقات وقتي دو يا چند چيز با هم تركيب شوند نتيجه حاصله چيزي بيش از هر كدام از اجزاء است.

الگوي پرورش خلاقيت در مدرسه:

الگوي رنزولي:  نظريه جالبي كه در مورد عوامل موثر در پرورش خلاقيت در مدرسه ارائه شده همين الگوي رنزولي است. سه عنصر اصلي نظريه عبارتند از معلم، دانش آموز و برنامه درسي.

معلم مهمترين نقش را در اين رابطه ايفاء مي كند نقش او از سه جنبه اهميت خاصي دارد:

شناخت به رشته، عشق به رشته و روشهاي تدريس

چگونگي نگرش معلم:  يكي از عوامل اساسي در پرورش خلاقيت دانش آموزان نوع نگرش معلمان آنها به خلاقيت و دانش آموزان خلاق است. با توجه به اينكه اغلب دانش آموزان خلاق، كمتر مطيع و هماهنگ با جمع هستند و رفتارشان قابل پيش بيني نيست بعضي از معلمان فكر مي كنند آنها دانش آموزان دردسر آفريني هستند. دانش آموزان خلاق كمتر مورد استقبال معلمان واقع مي شوند.  معلمان شاگردان باهوش و كمتر خلاق را دوست دارند.(حسيني ،1378)

چند اصل براي پرورش تفكر خلاق بايد از طرف معلم لحاظ شود:

- توجه نمودن به سوالات دانش آموزان.

- توجه به خيال پردازي هاي دانش آموزان.

 - به دانش آموزان نشان داده شود كه عقايدشان با ارزش است.

-  گاهي كار دانش آموز براي خود آن كار انجام شود بدون آنكه ارزش يابي شود.

-  معلم به فكر دانش آموز بيش از حافظه او توجه داشته باشد.

- ارزيابي با دلايل و نتيجه گيري باشد.

-  جوي صميمي و مطمئن در كلاس ايجاد كند بطوري كه دانش آموز براحتي  در كلاس به اظهار نظر بپردازد، و بدون نگراني هر سوالي كه در ذهن دارد مطرح نمايد( بسيس و ژائوي ،ترجمه حسيني سروري1379 ).

 منابع :

 1.بسيس، پير و ژائوي،  هوبرت،  (1379)، خلاقيت چيست ؟ ، (ترجمه محمد حسيني سروري)، تهران : عابد.

 2. حسيني، افضل السادات،(1378)، ماهيت خلاقيت و شيوه هاي پرورش آن، مشهد: به نشر.

 3. شكلتون،  ويويان و فلچر،  كليو، ( 1382 )،  تفاوتهاي فردي،  ( ترجمه فرهاد جمهري، يوسف كريمي )، تهران: نشر فرهنگي فاطمي .

 4. فرانكن، رابرت، (1384)،انگيزش و هيجان، (ترجمه حسن شمس اسفند آباد، غلامرضا محمودي، سوزان امامي پور)، تهران: نشر ني


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک