(زمان خواندن: 8 - 15 دقیقه)

راهبردهای حل مسائل جنسی کودکان و نوجوانان

 

مقدمه

غریزه جنسی و بیداری آن در دوران بلوغ، مشکلاتی را برای نوجوانان پدید می آورد؛ بنابراین، وظیفه ی مربیو خانواده  است که با احتیاط ، ذهن نوجوان را در این زمینه روشن سازد و به او کمک کند تا این مرحله را با آگاهی و آرامش از سر بگذراند. نوجوان مشکلات جنسی و روانی خود را با هر کسی در میان نمی گذارد؛ به همین دلیل، وجود مشاوران و معلمانی که آموزش های لازم را در این زمینه دیده باشند، ضروری است. وظیفه ی اولیای مدرسهو خانواده ها  این است که با تدارک برنامه های مناسب، احتمال بروز بعضی زمینه های انحرافی را در نوجوانان به حداقل برسانند. یکی از مشکلات جنسی، مبتلا شدن نوجوانان به  خود ارضایی است در زیر راهکارهایی برای درمان خودارضایی در سنین مختلف پیشنهاد می شود.

 

دوره پیش دبستانی و اوایل دبستان

شناسایی عامل و حذف آن: عواملی مثل عوامل فیزیولوژیکی، تحریکات جلدی، کنجکاوی جنسی کودکانه یا بازی های جنسی کودکانه را باید شناسایی و حذف کنید.

برای حذف بازی های جنسی کودکانه باید دقت کنید که کودک با چه کودکانی بازی می کند. لازم است که بازی های آن ها تحت کنترل و زیر نظر برزگ تر ها باشد و تاحد امکان فضای خصوصی نداشته باشد؛ یعنی، بزرگ ترها در آن فضا رفت و آمد داشته باشند. به کودک هشدار مراقبتی ندهید که «این کار زشت است» یا اورا از بازی کردن منع کنید بلکه هنگامیکه صحنه را دیدید، در مورد آن به طور مستقیم با کودک صحبت کنید؛ بدون اینکه در او احساس گناه ایجاد کنید، به او اطلاعات بدهید تا مطلع شود که قسمت هایی از بدنش خصوصی است. خصوصی بودن و سری بودن را برای کودک توضیح دهید؛ بدین ترتیب که همان طور که راز نباید به هر کسی گفته شود و همه کس اجازه ندارد از آن باخبر شود، موضوع خصوصی نیز موضوعی است که دسترسی به آن محدود است؛ مثلا هر خانواده ای مسائل خصوصی دارد که آن را با خانواده ی دیگر در میان نمی گذارد. اعضای خصوصی بدن ما نیز چنین وضعی دارند؛ یعنی همه آدم ها در بدن خود اعضای خصوصی دارند ولی هرکس فقط می تواند به اعضای خصوصی بدن خودش دسترسی داشته باشد نه دیگران. سپس ، اورا وارد بازی دیگری کنید یا خود با او وارد بازی شوید.

 

اگر عامل جنبه محیطی داشته باشد (کودک آزاری و سوء رفتار جنسی) و باعث ایجاد فشار و اضطراب در کودک شود. باید آن را شناسایی و کنترل کنید و کودک را تحت روان درمانی به صورت بازی درمانی و هنر درمانی قرار دهید. در کودکان 5 و 6 ساله که مکررا خودارضایی دارند و خود را در جایی مخفی می کنند و این کار را انجام می دهند، این مورد جنبه اضطرابی دارد و باید عامل اضطراب بررسی و کنترل شود. اگر کودک تنبیه شده است ( چه در مدرسه و چه در منزل )، بکوشید که پس از آن او را آرام نگه دارید و یا اگر به او وعده تنبیه داده اید، یا آن را اجرا کنید یا بر او ببخشید

 

اگر می بینید که خودارضایی در کودک عادت شده است، باید تا حد امکان اجازه ندهید که او در فضای خلوت قرار گیرد. همچنین ترتیبی دهید که مراقبت های محیط، مراقبت های موقع خواب، نحوه ی پوشش، کنترل وضع پوشش و شیوه های پوشش خانواده کنترل شود.

 

- بررسی رابطه تربیتی والدین و کودک ؛ والدین بیش از حد سخت گیر، والدین بی توجه، بی محبت و سهل گیر، والدین مداخله جو، والدین بیش از حد نوازش کننده و به خصوص والدینی که می خواهند بازی فیزیکی کنند و کودک را به خودشان بچسبانند. در همه سنین این شیوه ی تربیتی باید تنظیم شود.

 

در مورد کودکان 6 و 7 ساله لازم است مسئله را به طور مستقیم با او در میان بگذرایم؛ هم از بعد اجتماعی و هم از بعد سلامتی. اورا تهدید نکنید که اگر این کار را انجام دهد دچار بیماری خاصی می شود؛ چون این گفته بر اضطراب او افزاید و خود ارضایی او را افزایش می دهد. باید به کودک آموزش دهیم که وقتی این حالت به او دست می دهد، فضای خصوصی را ترک کند و به جمع بیاید. لازم است تنفس شکمی را به کودک آموزش دهیم و از او بخواهیم که در طول روز این کار را چند بار انجام دهد. یک فعالیت ورزشی سبک برایش در نظر بگیریم و از او بخواهیم آن را انجام دهد.

 

-درمورد کودکان بزرگ تر ( سوم تا پنجم ابتدایی ) علاوه بر موارد بالا، گفت و گوهای شناختی بیشتری با او انجام دهیم و کمک کنیم تا بتواند افکار و احساس قبل و حین و بعد از این کار را شناسایی کند. مثال: چه موقع این احساس بیشتر به سراغت می آید؟ در آن زمان ها چه فکرهایی داری؟ وقتی این کار را می کنی، چه حس هایی داری و ... به این ترتیب، او را نسبت به احساس و افکاری که بعد از این کار دارد، هوشیار می کنیم.

 

از او می خواهیم در مورد کارش قضاوت کند. البته او را مورد قضاوت قرار نمی دهیم و به او نمی گوییم که این کارش درست یا غلط است بلکه با روش های شناختی و گفت و گوهای درمانی او را در این مسیر سوق می دهیم که خود در مورد کارش قضاوت کند. مثلا ممکن است که کودک بگوید که زمانی که ناراحت می شود یا زمانی که هیجان و استرس دارد این کار را انجام می دهد. با او در این زمینه گفت و گو می کنیم. مثلا می پرسیم: با این ناراحتی چه می کنی؟ آن را در خودت نگه می داری یا به کسی می گویی؟ وقتی در خودت نگه می داری چه اتفاقی می افتد؟ ترجیح می دهی این کار را انجام دهی یا ناراحتی خودت را طور دیگری مطرح کنی؟ مثلا به مامان بگویی. به والدین نیز آموزش دهید که هنگامی که کودک ناراحتی خود را بیان می کند، با او برخورد منطقی داشته باشند. به این ترتیب، کودک به تدریج با حسش روبرو می شود و خود ارضایی، که بر اثر اضطراب و ترس در کودک ایجاد شده است،کاهش می یابد.

 

-برای رفع تحریکات حسی تمریناتی را به او آموزش می دهیم تا در طول روز انجام دهد؛ برای مثال، از او می خواهیم در طول روز چند بار دست خود را ماساژ دهد. بدین ترتیب که هر بند انگشت خود را آرام آرام با دست دیگر فشار بدهد. سپس، کف دست و در انتها همه ی انگشتان خود را ماساژ دهد.

 

دوره نوجوانی

اگر در این دوره، خود ارضایی جنبه لذت جویی داشته باشد، در این زمینه به او اطلاعات می دهیم؛ بدون اینکه بخواهیم او را بترسانیم، عوارض آن را توضیح می دهیم و کارهایی را که می توان در این زمینه انجام دهد تا آن را کنترل کند، به او آموزش می دهیم؛ مثل: انجام دادن فعالیت های فردی، ورزشی، اجتماعی ( قرار گرفتن در گروه های اجتماعی سن خود ) و حذف تحریکات محیطی.

 

اگر جنبه عادتی و اضطرابی داشته باشد، لازم است در طول جلسات درمان او را با حس های خودش مواجه کنیم. دانش آموز باید بتواند حس های خود را در این مورد در جلسه مطرح کند. گاهی لازم است در مورد تصویرهای ذهنی که از این موضوع در ذهن او ایجاد می شوند نیز صحبت کند. بدون اینکه در مورد کودک قضاوت و اورا سرزنش کنیم، به او فرصت می دهیم تا بتواند حس هایش و تصاویر ایجاد شده را بیان کند. بیان این موارد در جلسات درمان به فرد کمک می کند تا با تنش ها و استرس هایی که در این مورد دارد، روبرو شود. در واقع، فرد وجود این حس ها و نیاز ها را در خود انکار می کند و با انکار آن ها این احساس بیشتر به ذهن او فشار می آورد. اما وقتی در جلسات درمانی با احساساتش روبرو می شود و آن ها را می بیند، آزاد می شود و در دنیای واقعی راحت تر می تواند با نیاز جنسی خود مقابله کند. به عبارتی، می پذیرد که این نیاز یک نیاز طبیعی و بخشی از اوست و در همه ی انسان ها وجود دارد.

 

-مهارت های ابراز وجود و جرات ورزی را به او آموزش دهید تا بتواند احساسات خود را بیان کند و در خودش نگه ندارد.

 

به او آموزش دهید که به فیزیک خود توجه کند و خوب لباس بپوشد. نه این که برای دیگری مرتب باشد بلکه برای خودش، آن طور که دوست دارد، لباس بپوشد. در مقابل آینه از خود تعریف کند توانانی های خودش را ببیند و در مورد آن ها حرف بزند.

 

به او آموزش دهید که در مورد احساساتش ( چه جنسی و چه غیر جنسی ) با افراد مطمئن و قابل اعتماد، به طور مستقیم صحبت کند. این باعث آرامش او می شود؛ مثل اینکه به او بگوییم وقتی این حس ها تو را اذیت می کند، می توانی با فرد قابل اعتمادی صحبت کنی و بگویی من این حس ها را دارم، زمانی که تو این احساسات را داری چه می کنی؟ و در مورد آن کمی گپ بزنید.

 

به کودک یاد بدهید زمانی که تصویرسازی ذهنی در مورد مسائل جنسی دارد، به خودش برچسب منفی نزند؛ چون این برچسب گذاری و قضاوت خود باعث ایجاد احساس گناه بیشتری در او می شود. در نتیجه،  می خواهد که آن ها را سرکوب کند و این سرکوبی باعث می شود که تصویرهای ذهنی اش با شدت بیشتری به او فشار آورند و بخواهند خودنمایی کنند. پس  ذهن او بیشتر درگیر این موضوع می شود.

 

همچنین مهارت های ارتباطی او را تقویت کنید ( مهارت های ارتباطی با جنس مخالف و هم جنس خود). این موارد باعث افزایش اعتمای به نفس او می شود.

 

اضطراب اجتماعی دانش آموز را درمان کنید. اضطراب اجتماعی ممکن است به شکل ترس از عمل کردن در جمع، ترس از تعارض و برخورد، و طرد شدن و ترس از عدم تایید، ترس از مورد قضاوت قرار گرفتن، ترس از صمیمیت و ترس از دیدار افراد نا آشنا ظاهر می شود. این ترس های باعث می شود که نوجوان از فعالیت های معمول کنار بکشد، بیش از پیش خود را مهار کند و در ذهن خویش به خیال بافی بپردازد. این گوشه گیری، در خود رفتن و کلنجار رفتن با خود به ایجاد تنش ها و فشار هایی در نوجوان منجر می شود که گاهی جهت آرامش و دور شدن از این تنش ها به خودارضایی پناه می آورد. جهت مداخله، راهبردهای مهارت های مقابله ی رفتاری و شناختی شامل آموزش تنش زدایی، شناسایی افکار ناکارآمد و اضطراب زا، تکنیک توجه گردانی، و مواجهه با موقعیت اضطراب آور را به او آموزش دهید.

 

-به او آموزش دهید که روش برخورد خود را در موقعیت ها شناسایی کند. به عبارتی، هنگام مواجه با مشکل چه کاری انجام می دهد. اگر روش های مقابله ای او غیر موثر و منفعلانه بود، روش های مقابله موثر و کارآمد را به او آموزش دهید. از جمله:

 

1- راهبرد رویارویی فعال که شامل، تصمیم گیری شناختی (تفکر در مورد کاری که فرد می تواند جهت حل مسئله انجام دهد)، حل مسئله به طور مستقیم ( تمرکز بر حل مسئله تغییر رویداد که به بهبود موقعیت فشار زا منجر می شود)، در پی درک مسئله بودن ( جهت پیدا کردن معنایی برای یک موقعیت فشار زا تلاش کند یا برای درک بهتر آن مسئله بکوشد)، و بازسازی شناختی مثبت ( در مورد موقعیت فشارزا به شیوه مثبت و خوش بینانه فکر کند ) است.

2- راهبردهای رویارویی حمایتی : فعالیت هایی هستند که فرد را برای حل مسئله یا بازگو کردن احساسات به سمت دیگران سوق می دهد. گاهی فرد برای حل مشکلش از دیگران کمک می گیرد ( حمایت مسئله محور ) یا برای کاهش احساسات دردناک خود، احساساتش را با آن ها در میان می گذارد ( حمایت هیجان محور ).

3- راهبردهای رویارویی حواس پرتی: برخی فعالیت های مناسب ذهن فرد را از فشارزاها دور می کند. این فعالیت ها شامل اجتناب از تفکر در مورد موضوع فشارزا با پرداختن به محرک هایی سرگرم کننده (اعمال حواس پرتی)، و بیرون راندن فکر از ذهن با پرداختن به فعالیت جسمانی ( تخلیه هیجانی با فعالیت جسمانی ) است.

4- درک جنسی دانش آموز را افزایش دهید؛ از جمله درک چگونگی کارکرد بدن انسان به ویژه چگونگی تولید مثل ، مهارت های زندگی فردی، هویت جنسی، مسائل بهداشتی، و آگاهی از بدن خود.

5- نقش جنسیتی دانش آموز را افزایش دهید؛ همه ی اعمال و رفتاری را که به مرد بودن و یا زن بودن فرد مربوط می شود، به آن ها آموزش دهید تا حس زنانگی در دانش آموزان دختر و حس مردانگی در دانش آموزان پسر افزایش یابد.

6- والدین را آگاه کنید تا با فرزندان نوجوان خود ارتباط موثری داشته باشند. از جمله به آن ها یاد آور شوید که با فرزندان نوجوان خود، روابط صمیمانه و ثمربخش عاطفی برقرار کنند و در موقعیت ها با او همدلی کنند. در اثر این برخورد سازنده، روابط عاطفی بین آنان برقرار می شود و اعتماد و اطمینان بر این روابط حاکم می گردد. همچنین، والدین باید به خوبی از  روابط جنسی خود با یکدیگر و چگونگی برقراری آن، آگاه باشند و بخصوص در زمینه حفاظت از مسائل خاصی که فقط بین آنان برقرار می شود، دقت و رعایت کامل را لحاظ کنند. برخی از نوجوانان به دلیل بی بندوباری جنسی والدین در برقراری روابط زناشویی به استمنا دست می زنند؛ از این رو، ضروری است والدین با آگاهی کامل نسبت به این گونه مسائل و روابط، از امور زناشویی خود حفاظت بیشتری به عمل آورند. بیشتر نوجوانان، به دلیل ناآگاهی از تغییرات دوران بلوغ، این دوران را در ابهام و اضطراب سپری می کنند. پدر و مادر نسبت به فرزندان همجنس خود وظایف مشابهی دارند. در این زمینه، آن ها هم می توانند در فضایی دوستانه و آکنده از اعتماد متقابل، پیرامون برخی علائم بلوغ، اهمیت دوستان در سلامت یا انحراف اخلاقی، پیامدهای معاشرت آلوده و مسائلی از این دست، با فرزندان نوجوان خویش به گفت و شنود بپردازند.

فرزندان ما در هر سنی تا چه میزان باید با مسائل جنسی آشنا باشند؟

درباره‌ي مسائل جنسي، کودکان در هر سني تا چه ميزان بايد اطلاعات داشته باشند؟

 به خاطر داشته باشيد بهترين آموزگار براي کودکان والدين مي‌باشند.

بچّه‌ها بايد : تا سن 5 سالگي

1- نام صحيح اعضاي بدن از جمله اعضاي تناسلي را بدانند.

2- درک کنند که نوزادان از رحم مادر متولد مي‌شوند.

3- مفهوم فضاي خصوصي را هنگام تعويض لباس و رفتن به توالت بدانند. به ويژه ضروري است کودکان 5 ساله تفاوت خصوصي و سري را بفهمند.

4- بتواند به راحتي با والدين يا فرد بزرگسال قابل اعتماد ديگري، درباره جنسيت صحبت کنند.

5- نسبت به هويت مذکر يا مونث خود عزت نفس داشته باشند.

 

 

بچّه‌ها بايد: بين 6 تا 9 سالگي

1- بتوانند توليد مثل حيوانات و گياهان را به عنوان بخشي از چرخه حيات درک کنند.

2- در پاسخ به سوالاتي چون «نوزادان از کجا مي‌آيند؟» «چطوري به دنيا مي‌آيند» چيزهاي شنيده باشند.

3- از تفاوت بين دو جنس آگاه باشند و بتوانند نام صحيح اندام تناسلي خود و جنس مخالف را نام ببرند.

4- درک کلي از ايدز و عفونت‌هاي ديگري که از طريق جنسي منتقل مي‌شود داشته باشند.

5- نسبت به سلامت کلي و نيازهاي ايمني بدن خود مسئوليت روزافزون پيدا کنند و بهداشت شخصي خود را با مسواک زدن، دوش گرفتن، رعايت تغذيه مناسب و غيره حفظ کنند.

6- مفاهيم دوستي و عدالت را بفهمند و بتوانند احساسات خود را با والدين يا افراد بزرگسال قابل اعتماد ديگر درميان بگذارند.

 

 

بچّه‌ها بايد: بين 9 تا 13 سالگي

1- جنسيت را به عنوان بخشي طبيعي از زندگي درک کنند.

2- با تغييرات طبيعي دختران و پسرها در دوران بلوغ (عادت ماهيانه و احتلام) آشنا شوند.

3- بتوانند با ديگران دوست شوند و دوستي‌هايشان را حفظ کنند.

4- - روند توليد مثل و از جمله مفاهيمي چون: آميزش جنسي، پدر و مادرشدن، سقط جنين و جلوگيري از بارداري را درک کند.

5- - بدانند سوء استفاده جنسي چيست؟ چگونه مي‌توان آن را تشخيص داد و در موقعيت‌هاي بالقوه خطرناک چگونه بايد رفتار کرد.

 

 

با توجه به مراحل رشد کودک، به پرسشهاي او پاسخ دهيد. هر چه سن او کمتر است پاسخ‌ها را عيني‌ تر و با لحن جدي بگوييد. جواب آنها را حداکثر در دو تا سه جمله بدهيد. بچه‌هاي ده- دوازده ساله به اطلاعات بيشتري نياز دارند که مي‌توان از طريق کتاب‌ها، جزوه‌ها و کلاس‌هاي آموزي به آنها دست يافت.

 

منابع:

1.      جزوات درس آقای دکتر مجید یوسفی لویه، پیرامون اختلالات جنسی کودکان، 1384

2.      در دوف. ساندرین فان (2010)؛ تمایلات جنسی کودکان و نوجوانان، مترجم گیل آوا- برگفته از اینترنت

3.      دوفریناس، کریستال؛ کلید های آموزش و مراقبت از سلامت جنسی در کودکان و نوجوانان. مترجم: سارا رئیسی طوسی، موسسه انتشارات صابرین

4.      ژانت.م .زارب؛ ارزیابی و شناخت – رفتار درمانی نوجوانان ، مترجمان: خدایاری فرد، و عابدینی ، انتشارات رشد 1386


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک