الگوی بهره وری در بهداشت و درمان

سیدعلیرضاخبازقانع

درسلسله مقالات مدیریت هزینه دربهداشت ودرمان که طی چهارشماره مجله درسال گذشته ارائه شد، اهمیت مدیریت هزینه دربهداشت ودرمان تبیین والگوهای اثربخش درابعادمختلف آن اعم از منابع انسانی واصلاح فرآینده ها وسیستم ها ارائه گردید.

باتدبیرمعاونت محترم بهداری نزسا نهضت بهره وری به عنوان یک طرح جهادی دربرگیرنده مجموعه برنامه‌های اعمال مدیریت هزینه دربهداشت ودرمان نیروی زمینی سپاه ازسال گذشته ابلاغ گردیده که درپرتوآن پیاده سازی راهبردهای اقتصادمقاومتی همگام با چهارمین برنامه طرح تحول درسپاه واصول حاکم درسندچشم اندازبیست ساله بهداشت ودرمان نیروهای مسلح هدف گذاری شده است.

درسلسله مطالبی که درسال جاری تحت عنوان الگوی بهره وری دربهداشت ودرمان ارائه خواهدشد، تلاش می‌گردد مجموعه ای از مبانی نظری وعملی پیرامون بهره وری دربهداشت ودرمان با بهره گیری ازمنابع علمی وتجارب موفق درقالب الگویی اثربخش وقابل پیاده سازی درمراکزدرمانی بیان گردد.

بهره وری درقرآن:

منشور بهره‌وری قرآن کریم در سوره‌عصر می‌باشد، استفاده‌بهینه از عمر به عنوان تنها سرمایه‌زندگی؛ ایمان، به عنوان قوه‌محرکه‌و معدن انگیزه‌سازیِ انسان که به همراه معرفت، عبادت و یقین موجب افزایش نامحدود بهره‌وری در افکار، کردار و گفتار انسان می‌شود؛ و نتیجه بهره‌وریِ ایمان که در عمل صالح و مخلصانه رخ می‌نماید که هم در ارتقای بهره‌وریِ فردی مؤثر است و هم در افزایش بهره‌وری اجتماعی و نهایتاً سفارش به حق و صبر که دو لازمه‌بهره‌وری فردی و اجتماعی‌اند، از مهم‌ترین ویژگی‌های مؤمنان بهره‌ور در قرآن کریم است که در این سوره‌کوتاه منظورشده است.

اگر از چشم‌انداز بهره‌وری به آیات قرآن کریم و روایات ائمه معصومین بنگریم، با انبوهی از معارف و مفاهیم اسلامی روبه‌رو می‌شویم که هر یک زوایای آشکار و پنهان بهره‌وری را به تصویر کشیده‌اند؛ هرچند در نگاه نخست، ارتباط میان این مفاهیم و بهره‌وری دور از ذهن به نظر برسد. اسلام به ارزش‌محوری، مثبت‌اندیشی، نظم و انضباط، شکرگزاری، انجام صحیح و کامل کارها، مدیریت و حس تدبیر، برنامه‌ریزی و آینده نگری، سرعت و دقت، صرفه جویی، چاره اندیشی، تلاش و کوشش، استفاده صحیح از عمر، برخورد درست با طبیعت و بهره‌مندی از نعمت‌های خدادادی تشویق می‌کند و از تنبلی و تن پروری، اسراف و تبذیر، تنگ نظری و کوته بینی، سوء تدبیر، جهل، تحجر، منفی‌نگری، هدر دادن عمر و سرمایه و عدم برنامه‌ریزی بر حذر می‌دارد و در این راه، انسان‌ها را به سوی الگوگیری از پیامبرو ائمه هدی سوق می‌دهد.

بنابراین می‌توان گفت از دیدگاه اسلام، هدف غایی خلقت، شکوفایی استعدادهای مادی و معنوی انسان در جهت قرب الهی است. با این تفسیر از انسان، بهره‌وری رنگ و بویی دیگر می‌یابد که تحت تأثیر اهداف اسلامی، تعالی انسان را در پی خواهد داشت.

بهره وری درسیاست های کلان ابلاغی:

الف- درسیاست های کلی نظام سلامت که در اجرای بند یک اصل۱۱۰قانون اساسی، توسط مقام معظم رهبری، درابتدای سال جاری ابلاغ گردیده، معظم له دربندهای 7،8،9 و 10 سیاست‌های ابلاغی برمدیریت منابع سلامت، بهره وری، حذف هزینه‌های غیرضروری وتأمین منابع مالی پایداردربهداشت ودرمان تاکید فرموده‌اند.

ب- دراصول حاکم بر بهداشت ودرمان نیروهای مسلح مندرج درسندچشم اندازبیست ساله (طرح کریمهٔ اهل بیت حضرت معصومه سلام الله علیها)، بهره وری با هدف کارایی و بازده عملیاتی سامانه‌های بهداشتی، امدادی و درمانی با حداکثر ظرفیت و قابلیت موردتاکید واقع شده است.

ت- دراصل 44 قانون اساسیزمینه و شرایط مشارکت در مدیریت منابع و نیز ارتقای هدفمند میزانبهره‌وری در بخش‌های مختلف جامعه اعم ازتولیدی وخدماتی (بهداشت ودرمان) مطرح گردیده است.

مفهوم نظری بهره وری:

گر چه مفهوم «بهره‌وری» در ادبیات اقتصادی بیش از دو قرن سابقه دارد، اما مفهوم واقعی و امروزی بهره‌وری از نیمه دوم قرن بیستم و پس از جنگ دوم جهانی متجلی شده و مصداق یافته است.

استفاده بهتر از امکانات موجود، تولید کالاها و خدمات با هزینه و زمان کمتر، انجام کار درست به روش صحیح، کارآیی به اضافهٔ اثربخشی و ... از جمله تعاریفی است که به تدریج برای تعریف و توصیف مفهوم بهره‌وری به کار گرفته شده است.

بهره‌وری به لحاظ واژه شناسی، برگردان واژه انگلیسی"productivity"به معنای قدرت و قابلیت تولید است. لغت «بهره‌وری» از نظر ادبی از واژه«بهره‌ور» مشتق شده و به معنای بهره‌بر، سودبرنده و کامیاب است.

میزان درست انجام دادن یک کار را کارآییمی‌نامند. به دیگر سخن، نسبت ستاده(out put)به داده(in put)را کارآیی می‌گویند که برابر با مصرف بهینه منابع می‌باشد. میزان دستیابی به هدف صحیح را اثربخشی نامند؛ به عبارت دیگر، اثر بخشی، انجام کار درست است.

بنابراین بهره‌وری، درست انجام دادنِ کارِ درست است و تلفیقی از کارآیی (نسبت ستاده به داده) و اثربخشی (مقایسه نتیجه با اهداف) می‌باشد، روشن است که این تعاریف، تعریف‌های عام است و متناسب با اهداف تغییر می‌کند.

درتبیین ارتباط بین کارآیی واثربخشی می‌توان الگوی زیررا ارائه نمود:

الف- درصورتی که کارآیی واثربخشی هردودریک سازمان پایین باشد، ضمن تلف شدن منابع، دسترسی به اهداف نیزمحقق نخواهدشد.

ب- درصورتی که کارآیی دریک سازمان خوب ولی اثربخشی نامطلوب باشد، علیرغم دقت دراستفاده ازمنابع، به اهداف پیش بینی شده نخواهدرسید.

ت- درصورتی که اثربخشی دریک سازمان خوب ولی کارآیی نامطلوب باشد، علیرغم حرکت درجهت اهداف، بخشی ازمنابع به هدرخواهدرفت.

ث- بنابراین باید تلاش نمودکارآیی واثربخشی هردودرسازمان ارتقایابد.

نظام‌های بهره‌وری:

به کلیه تلاش‌های سیستماتیک و ساختار یافته که برای حذف و یا کاهش تلفات ناشی از مواد، ماشین، انسان و یا تعامل نادرست بین آن‌ها برنامه ریزی و اجرا می‌شود، نظام ارتقای بهره‌وری می‌گوییم. با توجه به این تعریف، نظام‌های ارتقای بهره‌وری در سه گروه قابل دسته بندی‌اند:

۱.نظام‌هایی که بر حذف یا کاهش تلفات ناشی از مواد و ماشین تمرکز دارند.

2.نظام‌هایی که بر حذف یا کاهش تلفات ناشی از عملکرد انسان تمرکز دارند.

۳.نظام‌هایی که بر حذف یا کاهش تلفات ناشی از تعامل نامناسب انسان، ماشین و مواد تمرکز دارند.

گروه اول را نظام‌های سخت افزار محور، گروه دوم را نظام‌های انسان افزار یا مغزافزارمحور و گروه سوم را نظام‌های نرم افزار محور می‌گویند.

برای ارتقای بهره‌وری، از نظام‌های جامع(Total)سخن به میان می‌آید.

نظام‌های جامع، ابعاد سخت افزاری، نرم افزاری و انسان افزاری سازمان را با هم مورد توجه قرار می‌دهند، اما ممکن است توجه خاص به یکی از ابعاد سه گانه تقدم پیدا کند.

رابطه بهره وری وسود:

سودآوری دریک سازمان، تابعی ازدرآمدها وهزینه ها می‌باشد، درآمدها به ارزش گذاری (قیمت) ومیزان فروش بستگی داردکه دربهداشت درمان می‌توان آن را به تعرفه گذاری خدمات ومیزان پذیرش بیمارتعبیرنمود وهزینه ها تابعی ازارزش سرمایه گذاری ومنابع بکارگرفته شده درتولید محصول می‌باشد که درنظام سلامت، هزینه تمام شده ارائه یک خدمت به بیمارتلقی خواهدشد که شامل مجموعه ای ازمنابع فیزیکی (ابنیه)، تجهیزات (پزشکی وغیرپزشکی)، نیروی انسانی (متخصص وغیرمتخصص)، موادمصرفی (دارویی، تجهیزات پزشکی مصرفی، البسه، غذا،...) وسایرهزینه های مدیریتی وفناوری دریک مرکزدرمانی می‌باشد.

درمفهوم بهره وری افزایش تولید باتوجه به کیفیت مدنظربوده وکیفیت را می‌توان میزان انطباق محصول یا خدمت بامعیارها، مشخصات وانتظارات برگرفته ازاهداف تعریف نمودولذا هدف بهره وری، بهبودکیفیت خدمات همراه با سودآوری بیان می‌گردد.

با تعاریف فوق، ارتباط متقابل بهره وری، کیفیت وسودرا می‌توان درک نمود:

الف- افزایش میزان سود دریک سازمان را نمیتواندموید بهره وری آن سازمان باشد، زیرامیزان سودازعواملی نظیرافزایش قیمت (تعرفه‌ها) وکاهش قیمت مواد (دارووتجهیزات پزشکی،...) تأثیرپذیری مستقیم داردو افزایش سود بدون افزایش بهره وری وکیفیت دریک سازمان را سودناپایدارمینامند.

ب- افزایش میزان بهره وری درسازمان بدون سوددهی نیزنمیتواند پایدارباشد زیراتثبیت وارتقای کیفیت بدون بهره گیری ازمنابع میسورنبوده وعدم سودآوری وتامین منابع موردنیاز، سازمان رابه سمت ورشکستگی سوق خواهدداد.

شاخص گذاری:

با عنایت به مفاهیم مطرح شده، موفقیت یک سازمان مستلزم هدایت همزمان ومتقابل مجموعه درجهت بهره وری وسودآوری می‌باشد ولذا سازمان باید ازمولفه های لازم در شناسایی جهت گیری وحرکت صحیح سازمان دراین مسیر، برخوردارباشد که این مؤلفه‌ها، همان شاخص‌ها می‌باشند.

شاخص‌ها به ما نشان خواهددادآیا سازمان درحال سودآوری ویا ضرردهی است، آیا بهره وری وکیفیت محصول یا خدمات ارتقاویاکاهش یافته ودرنهایت فاصله سازمان با اهداف تعیین شده را مشخص خواهدنمود.

نهضت بهره وری درگام اول:

گام نخست دراجرای طرح نهضت بهره وری دربهداری نیروی زمینی سپاه، ازسال 1392 درقالب مدیریت برهزینه ها ودرآمدها درمجموعه های درمانی تابعه آغازگردیده است.

تشکیل کارگروه‌های تخصصی متشکل ازکارشناسان بیمارستان‌ها ودرمانگاه های تابعه که به صورت تخصصی در زمینه یک بخش خاص (کارگروه آزمایشگاه، کارگروه اورژانس، کارگروه اتاق عمل، کارگروه پشتیبانی,...) با تشکیل جلسات ادواری درسطح ستادبهداری، مراکزوبیمارستان ها به محاسبه هزینه‌ها ودرآمدها ورا ه کاری‌های افزایش بهره وری درآن بخش پرداخته وهمچنین ابلاغ به مراکزوبیمارستان ها جهت پیاده سازی آن به تفکیک کلیه بخش‌های درمانی وپشتیبانی دربیمارستان ها ودرمانگاه های تابعه و برگزاری جلسات تخصصی به صورت مستقل درهرمرکزوبیمارستان وارزیابی نتایج آن با حضورمسئولین ارشد وکارشناسان را می‌توان ازمهمترین اقدامات انجام شده دراجرای گام اول طرح برشمرد.

مسلماً ازاجرای گام اول طرح می‌توان دستاوردهای زیررا انتظارداشت:

الف- تعمیم فرهنگ بهره وری به کلیه کارکنان

ب- نهادینه کردن اندیشه بهره وری درمدیران

ت- توسعه خلاقیت‌ها ونوآوری ها

ث- شناسایی نکات قوت وضعف فرآیندهای درونی

ج- جهت گیری درزمینه استقرارنظام مدیریت عملکرد

چ- حرکت درجهت توسعه وبهبودمنابع انسانی

باارزیابی عملکردها درگام اول طرح می‌توان تحقق فراگیری آن را سنجیدوجهت گام نهادن درمراحل بعدی طرح، بابرنامه ریزی دقیق تر، ضمانت تداوم اجرای آن واثربخشی یا شکوفایی محصول آن را درمراکزدرمانی نزسا شاهدباشیم.

شاید بتوان به یقین یکی ازمهمترین اقدامات موردنیازدرگام دوم طرح را نیزمنبعث ازضرورت امکان سنجی فراگیری واثربخشی طرح دانست زیرا این طرح نیزمانند هربرنامه اجرایی دیگرنیازمند پایش می‌باشد.

شاخص گذاری مهم‌ترین مؤلفه درفراهم نمودن بسترپایش دقیق وعلمی این طرح بوده که باید به صورت کل نگر وجزء نگرموردتوجه قرارگرفته تاباشناسایی وبهره گیری ازشاخص های مناسب، میزان کیفیت وبهره وری، قابل اندازه گیری واعمال مدیریت باشد.

با بهره گیری ازشاخص ها می‌توان ازهیجان زدگی درکاهش هزینه‌ها بدون توجه به کیفیت ویا آرمان گرایی درکیفیت بدون توجه به هزینه‌ها درسطح مدیران میانی جلوگیری وبه تصمیم گیری صحیح وکلان نگری منطبق براهداف درسطح مدیران عالی کمک نمود.

درشماره های بعدی به معرفی این شاخص‌ها درابعادمختلف درمانی، مالی، ... پرداخته خواهد شدوضمن معرفی عوامل مؤثر درارتقای بهره وری درخدمات بهداشتی ودرمانی، با فراهم شدن امکان گردآوری نتایج کارشناسی ازکارگروه های تخصصی بهره وری معاونت محترم بهداری نزسا درزمینه مدیریت برعملکردهاوارتقای کیفیت و ارائه آن درسلسله مقالات بعدی، اشاعه فرهنگ بهره وری با تبادل تجارب ودیدگاه ها نیزدنبال خواهدگردید.

منابع:

1. سوره عصرمنشوربهره وری قرآن کریم – سیدمصطفی احمدزاده – استادیارپژوهشکده علوم وفرهنگ اسلامی

2. مدیریت بهره وری فراگیر- مصطفی محمدی – کارشناس ارشدمدیریت صنعتی


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک