(زمان خواندن: 6 - 11 دقیقه)

الگوی خواب و تأثیران بر سلامتی

الگوی خواب و استراحت به جرات می‌توان گفت تغییر در ساعات خواب و بیداری و عبور از فرهنگ دینی و ورود به فرهنگ غربی در این جهت بستر ساز بسیاری از آسیب‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی است. تغییر ساعات خواب از خواب شبانه به خواب صبحگاهی و یا بی خوابی مسائل متعددی را مطرح می‌سازد. براساس آموزه‌های دین خواب و بیداری انسان مانند همه شوون زندگی باید با برنامه باشد. در متون دینی به خواب شبانه توصیه شده وخواب را مایه آسایش و آرامش دانسته‌اند. در مقابل از خوابیدن در صبحگاهان نهی شده است. رسول خدا (ص): سحر خیزی مبارک است و همه نعمت‌ها به ویژه روزی را می‌افزاید."مفاتیح الحیات، ص 90" «هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکمُ الَّیلَ لِتَسْکنُواْ فِیهِ...؛ [1] او کسی است که شب را برای شما آفرید که در آن آرامش بیابید». «. شب را ظلمانی کرد تا مردم مجبور شوند دست از کار کشیده، خستگی و تعب و کوفتگی روز را با استراحت و با انس با زن و فرزند و بهره مندی از آنچه از راه کسب روزانه به دست آورده برطرف ساخته و با خوابیدن تجدید قوا کنند و...». [2] در آیات دیگری از قرآن نیز به آرامش بخشی شب اشاره شده است. «وَ اللَّیلِ إِذا سَجی؛ [3] و سوگند به شب در آن هنگام که آرام گیرد». «سجی» از ماده «سجو» (بر وزن سرد، و بر وزن غلو) در اصل به معنی «سکون و آرامش» است، و به معنی «پوشاندن «و «تاریک شدن» نیز آمده است ولی در اینجا همان معنی اصلی را می‌بخشد که سکون و آرامش است و آنچه در شب مهم است همان آرامشی است که بر آن حکمفرما است، و طبعاً اعصاب و روح انسان را در آرامش فرو می‌برد، و برای تلاش و کوشش فردا و فرداها آماده می‌سازد». [4] و در جای دیگر می‌خوانیم: «وَ جَعَلْنا نَوْمَکمْ سُباتاً؛ [5] و خواب شما را مایه آرامشتان قرار دادیم». و نیز: «وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکمُ اللَّیلَ لِباساً وَ النَّوْمَ سُباتاً...؛ [6] او کسی است که شب را برای شما لباس و خواب را مایه آرامش قرار داد». امام علی (ع) توصیه می‌کنند که شب را زمان استراحت خود قرار دهید. «وَ لَا تَسِرْ أَوَّلَ اللَّیلِ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ سَکناً وَ قَدَّرَهُ مُقَاماً لَا ظَعْناً فَأَرِحْ فِیهِ بَدَنَک؛ [7] در آغاز شب حرکت نکن زیرا خداوند شب را وسیله آرامش قرار داده، و آن را برای اقامت کردن، نه کوچ کردن، تعیین فرموده است. پس آسوده باش (بدنت را آرام کن)». امام صادق (ع) نیز در توحید مفضل به بیان حکمت شب و روز اشاره فرموده‌اند: «تأمل کن در منافع غروب آفتاب که اگر آن نبود مردم را قرار و سکون میسر نبود با شدت احتیاجی که دارند به نوم و استراحت تا آن‌که ابدان ایشان از کلال (خستگی) برآید و حواس ایشان قوت یابد و قوت هاضمه برانگیخته شود برای هضم طعام و رسانیدن غذا به سوی اعضا». [8] امام زین العابدین (ع) در دعای ششم صحیفه سجادیه خداوند را به خاطر نعمت شب وروز سپاس گفته و در مورد شب می‌فرمایند: فَخَلَقَ لَهُمُ اللَّیلَ لِیسْکنُوا فِیهِ مِنْ حَرَکاتِ التَّعَبِ وَ نَهَضَاتِ النَّصَبِ وَ جَعَلَهُ لِبَاساً لِیلْبَسُوا مِنْ رَاحَتِهِ وَ مَنَامِهِ فَیکونَ ذَلِک لَهُمْ جَمَاماً وَ قُوَّةً وَ لِینَالُوا بِهِ لَذَّةً وَ شَهْوَةً؛ پس شب را برای آنان آفرید تا در آن از تکاپوهای خسته کننده و تلاش‌های جانکاه روزانه بیارامند و آن را پوشش ساخت تا از جامة آسایش و خواب آن بر تن بپوشند و برایشان مایه راحتی و تجدید قوا گردد و بدین وسیله به لذت و خواسته‌های طبیعی رسند. [9] اما با وجود این آیات و روایات امروزه در جامعه شاهد هستیم که به دلایل مختلف این برنامه تغییر کرده و خواب و استراحت شبانه به ساعات انتهایی شب موکول می‌شود که آثار و پیامدهایی را در پی دارد. در جامعه امروزی مسائل اقتصادی، مصرف گرایی بالا و تجمل گرایی، بار مالی سنگینی را بر دوش خانواده‌ها نهاده است به طوری که پدران و حتی مادران مجبور به کار بیشتر برای تأمین نیازهای (واقعی یا ذهنی) خانواده هستند. این امر علاوه بر همه آثار و پیامدهای سوء تربیتی بر خواب و استراحت افراد هم اثر می‌گذارد. مسئله دیگراستفاده از انواع کلاس‌ها و آموزش‌ها در فرزندان است. شرکت در کلاس‌ها و آموزشگاه‌های مختلف که واقعاً معلوم نیست به انگیزه علم آموزی است یا مسائل دیگری که جو جامعه بر افراد تحمیل می‌کند و اینکه آیا واقعاً این آموزش‌ها مفید و یا ضروری هستند. از همه این‌ها که بگذریم مشکل اصلی در جای دیگر است و آن استفاده از برنامه‌ها و سریال‌هایی است که فقط ساخته شده‌اند تا در برابر ضایع نمودن وقت و فرصت بینندگان در مقابل سیلی از هجمه‌ها و آسیب هارا به سوی آن‌ها سرازیر کنند. ترویج و تبلیغ فرهنگ غربی، مصرف گرایی، تجمل خواهی، مد گرایی، بی بندو باری، سهل انگاری در روابط دختران و پسران، خیانت وسرد کردن محیط گرم خانواده‌ها از اهداف برنامه ریزی شده این برنامه هااست. علل تغییر ساعات خواب:

اشتغال والدین، اضافه کاری، مشاغل آزاد؛

استفاده فرزندان از کلاس‌های جبرانی و فوق برنامه و تقویتی (زبان و کامپیوتر و ...)؛

تفریحات بیرون از منزل و شب نشینی های طولانی؛

استفاده از برنامه‌ها و سریال‌های تلویزیونی و ماهواره و اینترنت.

معایب و مضرات:

بیداری در شب، کم خوابی و حتی خواب صبحگاهی برای سلامتی مضر بوده و اثرات بدی بر سلامت جسم و جان انسان دارد.

کم خوابی در شب باعث خستگی، بی حوصلگی و افت بازده کاری در طول روز می‌شود.

بیداری در شب باعث استفاده بی رویه از انرژی برق شده ودر طولانی مدت اثرات بدی بر اقتصاد کشور دارد. به طوری که برای این مسئله در بعضی کشورها قوانینی وضع شده است.

استفاده بی رویه از برنامه‌های تلویزیونی، خصوصاً برنامه‌های ماهواره ای اثرات بسیار مخرب بر فرد، خانواده و اجتماع دارد که در جای خود قابل بحث فراوان است.

برکت و وسعت روزی در صبح گاهان «مابین الطلوعین» از ابتدای طلوع اولین طلیعه صبح (اذان صبح) تا طلوع خورشید را شامل می‌شود که حدود یک ساعت و نیم طول می‌کشد. اما جزء ساعات بسیار شریف و گرانبهای عمر به شمار می‌آید و بیداری در آن ارزشزیادی دارد، زیرا طبق سخن امامان (ع) میزان بهره مندی انسان از مواهب حیاتی و میزان روزیاو در این ساعت مشخص می‌شود، حتی برنامه روزانه انسان در همین ساعت رقم می‌خورد. بیدار بودن آدمیدر این ساعت باعث بیداری او در طول عمر و زندگانی‌اش می‌شود. غفلت دراین ساعت هم باعث غفلت او در طول روز و در نتیجه در طول عمر و زندگی‌اش می‌شود.امام رضا (ع) می‌فرمایند: مابین طلوع سپیده صبح تا طلوع خورشید ملائکه الهی ارزاق انسان‌ها راسهمیه بندی می‌نمایند. هر کس در آن زمان بخوابد، غافل و محروم خواهد شد (وسایلالشیعه / ج /26 ص 29) بیداری بین الطلوعین دارای آثار و فواید بسیار است مانند نشاط درونی، طول عمر، برکت و وسعت روزی.یکی از بهترین و نافع‌ترین لحظات عمر انسان هنگامه سحر و صبح است. به همین دلیل برنامه ریزی برای آن نیز از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. بهترین حالت آن است که انسان درشب، غذای سبکی بخورد و کمی زودتر بخوابد تا بتواند در هنگام سحر برخیزد و نماز صبح را نیز در وقت فضیلت آن اقامه نماید و پس از آن نخوابد و وقت خویش را در قرائت قرآن، مطالعه و تفکر سپری نماید .
1-شام را کمتر از معمول و حداقل دو ساعت قبل از خواب بخورید .
2-از بیدار ماندن تا دیروقت بپرهیزید.برای مطالعه وسایر امور سعی کنید از وقت سحرگاهان و صبح‌ها استفاده نمائید .
3-محل استراحت خود را طوری در نظر بگیرید که مُشرف به پنجره و فضای باز باشد تا تغییرات جوّی (رنگ آسمان و تغییرات نور هوا) را حس کنید .
4-اگر اطرافیان شما دیر می‌خوابند، شما سعی کنید محل خواب خود را در جائی که سر و صدای کمتری دارد و مزاحمتی برای شما نیست انتخاب کنید و هر چقدر زودتر بخوابید و هرچه خواب شما با آسودگی و در محیطی آرام صورت گیرد، بیدار شدن شما برای کارهای صبح، راحت تر خواهد شد. 5-در طول روز مراقب باشید هر قدر اعمال و رفتار شما به خیر و نیکی منطبق‌تر باشد توفیقات شما در امور معنوی (از جمله شب‌خیزی) بیشتر خواهد بود .
مذمت خواب صبح و پیامدهای آن: در روایات متعددی خواب بین الطلوعین مذمت شده است. این خواب موجب فقر و پریشانی دانسته شده است. امام صادق (علیه السلام) فرمود: «خواب صبحگاهان شوم است. رزق را دور و رنگ چهره را زرد و زشت می‌کند و این خواب شومی است»، (بحارالانوار، ج 86، ص 129)
شاید از این جهت خواب بعد از نمازصبح خواب غفلت نامیده می‌شود که شخص از برکات زیادی که در بیداری این ساعات است، غافل بوده و خود را محروم می‌کند .
از أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (ع): خواب پیش از طلوع خورشید و نیز خوابقبل از نماز عشاء، باعث فقر و پریشانی امور می‌شود.(مستدرک‌الوسائل- جلد 5 - ص 110) عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع: هرگز قبل از طلوع خورشید نخواب که منآن را برایت خوب نمی‌دانم، زیرا خدواند در آن وقت، روزی بندگانش را به دست ما تقسیممی‌کند.(وسائل‌الشیعة - جلد 6 - 498) رسول خدا (ص): خواباول روز، نادانی و خواب نیمروزی نعمت و خواب عصرگاهی کم خردی است و خواب اول شب (بیندو نماز مغرب و عشاء) باعث محروم شدن از روزی می‌شود (مکارم‌الاخلاق- ص 288) بر این اساس ضمن اینکه خواب در این ساعت عوارض و مضراتزیادی به همراه دارد، خداوند متعال نیز بهترین روزی‌های خود را در این ساعت بینخلایق تقسیم می‌کند و بیداری در این ساعت باعث جلب بهترین نعمت‌ها و الطاف الهی می‌شود و غفلت و خواب در این ساعت نیز محرومیت و حرمان آدمی را به دنبال می‌آورد .
باز گشت به فرهنگ دینی:سؤال این است: آیا نمی‌توان سبک زندگی را به شیوه دینی تغییر جهت داد؟ آیا این امکان وجود ندارد که خیلی ازبرنامه های اضافی و زائدوخصوصا برنامه‌های مخرب تلویزیونی راحذف نمودوباآرامش بیشتری زندگی کرد؟ درگذشته ای نه چندان دور برنامه زندگی پدر بزرگ‌ها و مادر بزرگ‌های ما به سبک زندگی دینی و اسلامی نزدیک تر بود. آن‌ها ساعتی قبل از اذان صبح روز خود را شروع می‌کردند و با تلاوت قران و خواندن نماز شب رنگ و بوی دلنشینی به زندگی خویش می‌بخشیدند. وپس از کارو تلاشی شایسته در طول روز، شب هنگام دور هم جمع شده و با گذراندن ساعاتی خوش در کنار هم روزشان را به پایان می‌بردند. اما در جامعه امروزی تغییر در الگوی خواب مشکلات متعددی رادر حوزه‌های مختلف سلامت جسمی، روحی و روانی، اقتصادی، اخلاقی بر جوامع تحمیل نموده است که لزوم باز نگری به این الگوی ناصحیح را دوچندان می‌سازد. امام صادق (ع) می‌فرماید: "مسلمان را جز سه چیز اصلاح نکند: دین شناسی، شکیبایی در گرفتاری‌ها و مدیریت نیکو در زندگی ". مفاتیح الحیات، ص 91 " باز گشت به معارف دینی و عمل به فرمایشات بزرگان دین راه برون رفت از بسیاری از معضلات است که باید به آن توجه کرد.

 


[1]. سوره یونس، آیه 67.

[2]. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 10، صص 95 ـ 94؛ با استفاده از ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، ج 10، ص 138.

[3]. سوره ضحی، آیه 2.

[4]. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، ج 27، ص 116.

[5]. سوره نبأ، آیه 9.

[6]. سوره فرقان، آیه 47.

[7]. نهج البلاغه، نامه 12.

[8]. توحید مفضل، ترجمه علامه مجلسی، مجلس سوم، ص 122.

[9]. دعای ششم صحیفه سجادیه، مترجم استاد ولی، ص 50.


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک