ارتباط با ما : info@behrazm.ir

درمان بی‌خوابی مزمن

درمان بی خوابی مزمن1

بی‌خوابی شایع‌ترین اختلال خواب است و بخش‌های عمده‌ای از جمعیت را به صورت وضعیتی، راجعه یا پایدار درگیر می‌کند. بی‌خوابی بار عظیمی را هم بر بیماران و هم بر نظام مراقبت سلامت وارد می‌سازد و شواهد فراوانی از تأثیر آن بر کیفیت زندگی و حیطه‌های روانی، شغلی و اقتصادی وجود دارد. به دلیل وجود موانعی بر سر راه ارزیابی و درمان بی‌خوابی، این مشکل اغلب تشخیص داده نمی‌شود و در نتیجه بدون درمان باقی می‌ماند.

تقریباً 25% بزرگسالان از وضعیت خواب خود ناراضی هستند، 15%-10% علایم بی‌خوابی را همراه با پیامدهای آن در طول روز ذکر می‌نمایند و 10%-6% معیارهای یک اختلال بی‌خوابی را پر می‌کنند. بی‌خوابی یکی از شایع‌ترین شکایت‌ها در شرایط مراقبت‌های اولیه است. این شکایت با افزایش سن افزایش می‌یابد و در زنان شیوعی دو برابر مردان دارد.

بی‌خوابی یک شکایت شایع است که می‌تواند به صورت مستقل یا همراه با یک اختلال دیگر طبی (مثل درد) یا روانی (مثل افسردگی) بروز کند و البته در هر دو صورت هم نیاز به درمان خاص خود دارد.از میان گزینه‌های درمانی مختلف، بهترین شواهد تجربی موجود از منفعت آگونیست‌های گیرنده بنزودیازپینها و درمان شناختی- رفتاریحمایت می‌کنند بنزودیازپین‌ها به سهولت قابل دسترسی و در درمان کوتاه‌مدت بی‌خوابی مؤثر هستند ولی شواهد مربوط به کارآمدی طولانی‌مدت آن‌ها اندک است؛ هم چنین به طور کلی اکثر داروهای خواب‌آور با عوارض جانبی احتمالی همراه هستند درمان شناختی- رفتارییک جایگزین مؤثر برای درمان بی‌خوابی مزمن به شمار می‌آید. این روش وقت‌گیرتر از درمان دارویی است ولی باعث بهبود پایدار وضعیت خواب در طولانی‌مدت می‌شود و پذیرش مناسبی از سوی بیماران دارد. با این که درمان شناختی- رفتاریدر اکثر شرایط بالینی به سهولت قابل دسترسی نیست ولی دسترسی و ارائه آن با استفاده از روش‌های ابتکاری از قبیل مشاوره تلفنی، گروه‌درمانی و رویکردهای خودیاری(self- help)تسهیل می‌شود. درمان ترکیبی با دارو ودرمان شناختی- رفتاریمی‌تواند سبب بهینه‌سازی پیامدها گردد.

درمان شناختی- رفتاری

درمان شناختی- رفتاریدر درمان بی‌خوابی یک مداخله چندروشی کوتاه‌مدت و متمرکز بر خواب است که انواع اقدامات روانی و رفتاری از قبیل محدودیت خواب، کنترل محرک‌ها، آسوده‌سازی، راهبردهای شناختی و آموزش بهداشت خواب را شامل می‌شود. این درمان‌ها را به صورت منفرد نیز می‌توان به کار برد ولی استفاده از یک رویکرد ترکیبی ارجح است زیرا می‌تواند به ابعاد مختلف بی‌خوابی رسیدگی کند. رایج‌ترین رویکرد عبارت است از یک جزء رفتاری (کنترل محرک‌ها، محدودیت خواب و آسوده‌سازی) به علاوه یک جزء شناختی و یک جزء آموزشی (بهداشت خواب).

هدف از درمان شناختی- رفتاری

هدف از درمان شناختی-رفتاریتغییر عوامل پایدارکنندة بی‌خوابی است؛ از جمله عوامل رفتاری (برنامه‌های نامنظم و عادات نامناسب خواب)، عوامل روانی (انتظارات غیر واقعی، نگرانی و باورهای زیان‌بخش) و عوامل فیزیولوژیک (تنش‌های جسمی و روحی و برانگیختگی بیش از حد).

اندیکاسیون‌های اصلی درمان شناختی- رفتاریعبارتند از:

 بی‌خوابی پایدار اولیه یا همراه با بیماری‌های دیگر، و بی‌خوابی در جوانان یا سالمندان. توصیه می‌شود که در مورد روش محرومیت از خواب احتیاط شود زیرا می‌تواند به خواب‌آلودگی در طی روز یا تشدید مانیا در مبتلایان به اختلال دوقطبی منجر گردد. در صورت وجود شواهد خواب‌آلودگی در طی روز باید به فرد هشدار داده شود که از رانندگی یا کار با ماشین‌آلات خطرناک بپرهیزد.

درمان شناختی- رفتاریمعمولاً به صورت 6-4 جلسه درمان به فواصل هفتگی ارائه می‌شود ولی تعداد ویزیت‌های پیگیری ممکن است بر حسب شدت بی‌خوابی، بیماری‌های همراه و انگیزه بیمار متغیر باشد. انواع حاد یا خفیف‌تر بی‌خوابی ممکن است به زمان کمتری نیاز داشته و در درمانگاه‌های مراقبت‌های اولیه قابل درمان باشند ولی انواع پیچیده‌تر آن احتمالاً به درمان توسط متخصصان طب خواب رفتاری نیاز خواهند داشت. پذیرش بیماران نسبت به درمان شناختی- رفتاریعموماً خوب است.

درمان دارویی

از داروهای مختلفی برای درمان بی‌خوابی استفاده می‌شود؛ از جمله داروهای بدون نسخه می‌توان آنتی‌هیستامین‌ها، ملاتونین و ترکیبات گیاهی را نام برد. داروهای خواب‌آور نیازمند نسخه شاملBzRAها، داروهای اصلاح‌کننده ریتم شبانه‌روزی (کرونوبیوتیک‌ها) و داکسپین هیدروکلرید با دوز پایین است و سایر داروهای نیازمند نسخه فاقد اندیکاسیون اختصاصی برای بی‌خوابی شامل ضد افسردگی‌ها، آنتی‌سایکوتیک‌ها و داروهای ضد تشنج می‌باشد.

تمامی داروهای مصرفی برای بهبود خواب به صورت بالقوه می‌توانند باعث ایجاد عوارض جانبی شوند که بعضی از این عوارض- خصوصاً در سالمندان- شدید هستند.

داروهای بدون نسخه

آنتی‌هیستامین‌ها:

آنتی‌هیستامین‌های مورد استفاده به عنوان خواب‌آور عبارتند از دیفن‌هیدرامین یا دوکسیلامین (doxylamine) سوکسینات که غالباً با داروهای مسکن از قبیل استامینوفن یا ایبوپروفن ترکیب می‌شوند. آنتی‌هیستامین‌ها می‌توانند خواب‌آلودگی ایجاد کنند ولی داده‌های چندانی درباره کارآمدی آن‌ها در درمان بی‌خوابی موجود نیست. عوارض جانبی این داروها عبارتند از: بی‌قراری، اثرات کولینرژیک (مثل خشکی دهان و احتباس ادراری) و تشدید سندرم پای بی‌قرار. نسبت به این داروها ممکن است تحمل ایجاد شود و قطع ناگهانی آن‌ها هم می‌تواند به بازگشت بی‌خوابی منجر گردد.

ملاتونین:

ملاتونین هورمونی است که توسط غده پینه‌آل تولید می‌شود و در تقویت ریتم شبانه‌روزی و فصلی نقش دارد. نتایج مطالعات روی کارآمدی ملاتونین به عنوان یک داروی خواب‌آور متناقض بوده است و یافته‌های یک فرابررسی نشان می‌دهد که این دارو زمان نهفتگی خواب را فقط به میزان 2/7 دقیقه کاهش می‌دهد. برخی از شواهد از مصرف ملاتونین صناعی برای بی‌خوابی مرتبط با اختلالات ریتم شبانه‌روزی از قبیل تأخیر فاز خواب و اختلال خواب ناشی از کار شیفتی، حمایت می‌کنند. این دارو می‌تواند با عوارض جانبی مانند خواب‌آلودگی، گیجی، سردرد، تهوع و کابوس شبانه. همراه باشد.

ترکیبات گیاهی:

طیف وسیعی از ترکیبات گیاهی برای بی‌خوابی به کار می‌روند که شایع‌ترین آن‌ها سنبل‌الطیب (valerian) است. سنبل‌الطیب به گیرنده‌های نوع اسید گاما آمینو بوتیریکAمتصل می‌شود و پاسخ بهاسید گاما آمینو بوتیریکAرا بهبود می‌بخشد. نتایج یک فرابررسی روی سنبل‌الطیب بهبود غیر عینی کیفیت خواب را نشان داده ولی ثابت نشده که بهبودی در متغیرهای کمّی خواب ایجاد کرده باشد. عوارض جانبی سنبل‌الطیب عبارتند از خواب‌آلودگی، گیجی و واکنش‌های آلرژیک.

داروهای خواب‌آور

اکثر داروهای خواب‌آور نیازمند نسخه به عنوان آگونیست‌های گیرنده بنزودیازپین عمل می‌کنند که خود این داروها شامل چند بنزودیازپین و بنزودیازپین های دارای ساختار متفاوت هستند. این داروها با اتصال به گیرنده اسید گاما آمینو بوتیریکAعمل می‌کنند و در بهبود شروع خواب مؤثر هستند. داروهای خواب‌آور دارای نیمه عمر کوتاه (مثل تریازولام، زالپلون و زولپیدم)، عمدتاً زمان نهفتگی تا شروع خواب را کاهش می‌دهند. زالپلون به دلیل نیمه عمر بسیار کوتاه، حتی در صورت بیدار شدن در نیمه‌های شب نیز (جهت شروع مجدد خواب) قابل استفاده است بدون آن که اثرات قابل ملاحظه‌ای در طول روز داشته باشد. در مقابل، در صورت مصرف یک دوز زولپیدم در نیمه‌های شب، احتمال باقی ماندن اثرات تا روز بعد بیشتر است. داروهای دارای نیمه عمر طولانی‌تر در کاهش شب‌بیداری‌های حین ساعات خواب موثرند ولی به خصوص در صورت مصرف شبانه منظم، می‌توانند به خماری و اختلالات حین روز منجر شوند. عوارض جانبی این داروها عبارتند از: آرام‌بخشی، اختلال شناختی، ناهماهنگی حرکتی، آتاکسی، گیجی و ناراحتی گوارشی. مصرف طولانی این داروها در بعضی افراد می‌تواند به وابستگی یا سوء مصرف منجر گردد. قطع ناگهانی این داروها می‌تواند باعث بازگشت گذرای بی‌خوابی شود که ممکن است از اختلال بی‌خوابی اولیه شدیدتر باشد. این عوارض جانبی در صورت مصرف بنزودیازپین‌ها احتمالاً شدیدتر از بنزودیازپین های جدیدتر هستند.

داروهای کرونوبیوتیک

داروهای کرونوبیوتیک برای بی‌خوابی عبارتند از ملاتونین طولانی‌رهش و راملتئون. ملاتونین طولانی‌رهش برای بزرگسالان 55 ساله یا بیشتر مبتلا به کیفیت نامناسب خواب اندیکاسیون دارد. راملتئون یک آگونیست گیرنده ملاتونین است که میزان نهفتگی تا شروع خواب را کاهش می‌دهد ولی باعث افزایش کل زمان خواب نمی‌شود. احتمال سوء مصرف قابل اثبات در مورد این دارو وجود ندارد؛ به نظر نمی‌رسد که این دارو باعث اختلالی در روز بعد شود؛ و بر خلاف بنزودیازپین‌ها قطع آن باعث بازگشت بی‌خوابی نمی‌گردد. راملتئون ممکن است در دوزهای کمتر به بهبود ریتم شبانه‌روزی منجر شود ولی دارای اندیکاسیون اختصاصی برای این منظور نیست.

در صورت مصرف داروهای خواب‌آور عوارض جانبی نادر ولی بالقوه جدی نیز ممکن است رخ بدهد از جمله رفتارهای غیر طبیعی مرتبط با خواب (به عنوان مثال خوردن، رانندگی یا راه رفتن) و واکنش‌های آلرژیک شدید. احتمال رفتارهای غیر طبیعی حین خواب در صورت مصرف داروهای خواب‌آور با دوز بالاتر یا همراه با الکل یا سایر داروهای آرام‌بخش، افزایش می‌یابد. یک نگرانی در سالمندان، افزایش خطر زمین خوردن همراه با مصرف داروهای خواب‌آور است ولی شواهد نشان می‌دهند که هم بی‌خوابی و هم مصرف این داروها با افزایش خطر زمین خوردن در سالمندان همراهی دارند.

یک مساله مهم در مورد مصرف داروهای خواب‌آور برای بی‌خوابی مزمن، طول مدت درمان است. بی‌خوابی مشکلی است که اغلب سال‌ها یا حتی دهه‌ها طول می‌کشد ولی کارآزمایی‌های تصادفی‌شده شاهددار طولانی‌مدت نسبتاً اندکی در مورد آن انجام شده است. نتایج مطالعات روی مصرف ازوپیکلون برای مدت 6 ماه در بزرگسالان و 12 هفته در سالمندان نشان‌دهنده استمرار کارآمدی دارو بدون بازگشت بی‌خوابی بود. نتایج یک مطالعه 24 هفته‌ای روی زولپیدم گسترده‌رهش نیز کارآمدی طولانی‌مدت را نشان داد بدون آن که شواهدی مبنی بر بازگشت بی‌خوابی یا ایجاد تحمل معنی‌دار از نظر آماری وجود داشته باشد.

سایر داروهای نیازمند نسخه

داروهای ضد افسردگی دارای اثرات آرام‌بخش، جزء شایع‌ترین داروهای تجویزشده برای بی‌خوابی هستند ولی عموماً داده‌های چندانی در مورد کارآمدی آن‌ها وجود ندارد. داروهای ضد افسردگی برای القای خواب معمولاً با دوزهایی بسیار کمتر از دوز ضد افسردگی تجویز می‌شوند. در بیماران مبتلا به بی‌خوابی و افسردگی ماژور تجویز یک ضدافسردگی آرام‌بخش (چه با دوز درمانی و چه با دوز پایین در ترکیب با یک داروی ضد افسردگی دیگر) ممکن است مؤثر باشد. همچنین برای بیماران دارای سابقه سوء مصرف مواد یا سایر کنترااندیکاسیون‌های تجویز داروهای کنترل‌شده (مثل بنزودیازپین‌ها)، می‌توان از داروهای ضد افسردگی استفاده کرد.

داروهای ضد افسردگی

داروهای ضد افسردگی تجویزشده برای بی‌خوابی عبارتند از: ترازودون هیدروکلرید، میرتازاپین، ضد افسردگی‌های حلقه‌ای از قبیل داکسپین، و آگوملاتین. این داروها می‌توانند سبب بهبود خواب در صورت همراهی با افسردگی شوند و در مبتلایان به بی‌خوابی اولیه نیز می‌توانند اثراتی در بهبود خواب داشته باشند. هرچند که در این مورد داده‌های اندکی در دست است. آگوملاتین یک آگونیست گیرنده ملاتونین است و لذا در مبتلایان به بی‌خوابی همراه با اختلالات ریتم شبانه‌روزی می‌تواند مفید باشد.

چندین مطالعه به ارزیابی کارآمدی دوزهای بسیار پایین داکسپین (تا 6 میلی‌گرم) برای درمان بی‌خوابی پرداخته‌اند. داکسپین همچنین با دوزهایی بسیار کمتر از دوز مورد نیاز برای اثرات ضد افسردگی، به عنوان یکی از قوی‌ترین آنتی‌هیستامین‌های موجود مطرح است. داکسپین بدون آن که عوارض جانبی معنی‌داری نسبت به دارونما داشته باشد، با اثرات زیر همراه بوده است: کاهش شب‌بیداری‌های پس از شروع خواب به تأیید پاراسومنوگرافی، بهبود زمان کلی و کارایی خواب، و کاهش زمان نهفتگی تا شروع خواب به گزارش خود بیماران.

آنتی‌سایکوتیک‌های آتیپیک خصوصاً اولانزاپین و کوئتیاپین نیز برای درمان بی‌خوابی مزمن به کار می‌روند. اکثر این داروها باعث افزایش زمان کلی خواب، افزایش کارایی خواب یا هر دو می‌شوند. اثرات خواب‌آور این داروها ممکن است با بلوک گیرنده‌های 5-HT2Cو هیستامین مرتبط باشد. این داروها می‌توانند عوارض جانبی جدی داشته باشند از جمله افزایش وزن قابل ملاحظه، اختلال تنظیم لیپیدها و گلوکز، و حتی افزایش مرگ‌ومیر خصوصاً در سالمندان. این داروها می‌توانند سندرم پای بی‌قرار را تشدید کنند و احتمالاً میزان پاراسومنیاها از قبیل راه رفتن در خواب و خوردن حین خواب را نیز افزایش می‌دهند.

انتخاب دارو

انتخاب دارو برای درمان بی‌خوابی باید بر اساس مشخصات فارماکولوژیک دارو و عوامل بالینی مرتبط با بیمار صورت گیرد. داروهایی که زمان رسیدن آن‌ها به حداکثر سطح خونی کوتاه‌تر است، احتمالاً شروع اثر سریع‌تری دارند و به شروع خواب کمک می‌کنند. در مقابل، داروهایی که نیمه عمر طولانی‌تری دارند، می‌توانند باعث حفظ بهتر خواب شوند ولی احتمال خماری طی روز در صورت مصرف آن‌ها بیشتر است. مکانیسم عمل هر دارو به توضیح عوارض جانبی آن کمک می‌کند. در صورت شناخت و درک بهتر مکانیسم‌های زمینه‌ای اختلالات خواب، انتخاب دارو بهتر صورت خواهد گرفت (مثلاً بی‌خوابی ناشی از اختلال ریتم شبانه‌روزی به داروهایی پاسخ می‌دهد که بتوانند ساعت شبانه‌روزی فرد را تنظیم کنند).

آن دسته از عوامل مرتبط با بیمار که بر انتخاب دارو تأثیر می‌گذارند، عبارتند از:

ماهیت علایم بی‌خوابی (مشکل در شروع خواب یا حفظ خواب)، سن (برای سالمندان ممکن است نیاز به کاهش دوز باشد)، پاسخ به درمان‌های قبلی، و هزینه. بیماران ممکن است دچار مشکلاتی باشند که بعضی از انتخاب‌های دارویی برای آن‌ها کنترااندیکه باشد (مثلاً بنزودیازپین‌ها برای مبتلایان به موارد شدید آپنه خواب یا بیماری‌های ریوی) یا مشکلاتی داشته باشند که یک درمان غیر خط اول را برای آن‌ها مطلوب‌تر سازد (مثلاً یک ضد افسردگی خواب‌آور برای مبتلایان به افسردگی ماژور). سایر داروهای در حال مصرف توسط بیمار ممکن است باعث شوند که بعضی داروها را نتوان همزمان با آن‌ها تجویز کرد (مثلاً راملتئون نباید به افراد در حال مصرف فلووکسامین تجویز شود).

مدت درمان و تعداد دوزها به وضعیت بالینی بیمار بستگی دارد. یک ماه پس از شروع یک داروی خواب‌آور بیماران باید تحت ارزیابی مجدد قرار گیرند و سپس، این ارزیابی‌ها از نظر استمرار اثربخشی و عوارض جانبی احتمالی، باید حداقل هر 6 ماه تکرار شوند. به طور کلی داروهای خواب‌آور را باید با کمترین دوز مؤثر مصرف کرد و به صورت دوره‌ای با تلاش برای قطع دارو، لزوم ادامه مصرف آن‌ها را باید بررسی نمود. با این حال، ممکن است بعضی از بیماران به درمان درازمدت با داروهای خواب‌آور نیاز داشته باشند و از چنین درمانی سود ببرند- بدون آن که به عوارض جانبی قابل ملاحظه‌ای دچار شوند.

 بعضی از بیماران ممکن است به دوزهای مجدد طی شب نیاز داشته باشند ولی در موارد بی‌خوابی دوره‌ای استفاده از دوزهای متناوب ممکن است کفایت کند و حتی خطر ایجاد تحمل یا خواب‌آلودگی طی روز ناشی از افزایش سطح داروهای طولانی‌اثر را کاهش دهد.

ترکیب درمان شناختی- رفتاریو درمان دارویی

درمان شناختی- رفتاریو درمان دارویی می‌توانند نقش‌های مکملی را در درمان بی‌خوابی ایفا کنند. به عنوان مثال، هیچ درمان منفردی برای تمامی انواع بی‌خوابی مؤثر نیست و توسط تمامی بیماران پذیرفته نمی‌شود و حتی در موارد پاسخ به درمان هم، مشکل فقط در عده کمی از بیماران به طور کامل فروکش می‌کند. رویکردهای ترکیبی با بهره بردن از مزایای هر دو روش (اثرات قدرتمند و فوری داروهای خواب‌آور و اثرات پایدارتر مداخلات رفتاری)، می‌توانند به بهینه‌سازی پیامدها منجر شوند. مقایسه میزان اثرات این دو روش درمانی در فرابررسی‌ها نشانگر آن است که درمان شناختی- رفتاریاز نظر متغیرهای زمان نهفتگی تا شروع خواب و کیفیت خواب اندکی برتر است در حالی که درمان دارویی (بنزودیازپین ها) با پیامد مطلوب‌تری از نظر زمان کلی خواب همراهی دارد.

یافته‌های حاصل از مطالعاتی که به مقایسه مستقیم اثرات درمان شناختی- رفتاریو درمان دارویی در بی‌خوابی پرداخته‌اند، نشان می‌دهد که این دو درمان در کوتاه‌مدت مؤثر هستند: داروها اثرات سریع‌تری را در مرحله حاد درمان (هفته اول) ایجاد می‌کنند در حالی که اثربخشی این دو روش در کوتاه‌مدت (8-4 هفته) برابر است. بیماران دریافت‌کننده درمان شناختی- رفتاریپیشرفت‌های خود را با گذشت زمان حفظ می‌کنند در حالی که موارد تحت درمان دارویی به تنهایی، پس از قطع دارو تمایل به عود دارند. مداخلات ترکیبی در مقایسه با روش‌های منفرد در درمان اولیه منفعتی کمی بیشتر دارند ولی این منفعت در همه موارد با گذشت زمان حفظ نمی‌شود. اثرات درازمدت مبهم‌تر هستند: برخی مطالعات ایجاد منافع پایدارتر را با مداخلات ترکیبی در مقایسه با درمان دارویی به تنهایی نشان می‌دهند در حالی که در سایر مطالعات تفاوت‌های بیشتری در مورد پیامدهای درازمدت بیماران وجود دارد.

نتیجه‌گیری

بی‌خوابی یک مشکل شایع و پرهزینه از منظر سلامت عمومی است. این مشکل با اثرات درازمدت قابل ملاحظه‌ای بر کارکرد روانی، شغلی و جسمی افراد همراهی دارد. علی‌رغم پیشرفت‌های حاصل در زمینه تشخیص و درمان بی‌خوابی، این مشکل هنوز هم کمتر از حد تشخیص داده می‌شود و غالباً بدون درمان می‌ماند. بی‌خوابی اغلب با یک اختلال روانی یا طبی دیگر همراه است ولی معمولاً به درمان جداگانه نیاز دارد. شواهد کافی حاصل از کارآزمایی‌های بالینی برای حمایت از کاربرد دو گزینه (درمان شناختی- رفتاریو داروهای خواب‌آور تأییدشده) در درمان بی‌خوابی در دست است. با وجود این، تمامی بیماران به این مداخلات پاسخ نمی‌دهند. یکی از چالش‌های مهم آتی، نیاز به الگوریتم‌های درمانی رواشده‌ای است که به فنوتیپ‌های بی‌خوابی و ترجیحات بیماران توجه کنند و درمان‌های خط دوم را برای بیمارانی که به درمان‌های خط اول پاسخ نمی‌دهند، تعیین نمایند. همچنین نیازی فوری به این موارد احساس می‌شود:

- آموزش‌های عمومی بیشتر درباره خواب و گسترش بیشتر درمان‌های مبتنی بر شواهد برای بی‌خوابی؛

- آموزش و تربیت درمانگران جهت آمادگی برای درمان و رسیدگی به شکایت‌های مربوط به بی‌خوابی بر اساس راهکارهای بالینی.

درمان‌های طب سنتی بی خوابی

 

 

                       درمان بی خوابی مزمن3                      درمان بی خوابی مزمن5

 

 

در صورتی که دچار بی خوابی یا کم خوابی شده‌اید هنگام استراحت و خواب در جایی کوچک و بی سرو صدا به استراحت بپردازید. ضمناً بهتر است مقداری گلاب یا عطر گل محمدی اطراف خود بزنید. ضمناً باید از مصرف چای قهوه کاکائو دخانیات تخم مرغ و گوشت پرهیز کنید و از خوراکی‌هایی از قبیل دوغ خیار زعفران دارچین آبلیمو استفاده کنید.

همراه یا بعد شام از موادی مانند پیاز، کاهو، ترب یا تربچه، ماست استفاده کنید

قبل از خواب شیر گرم، آب سیب درختی قرمز، عرق بهار نارنج یا عرق بید مشک بنوشید.

صد گرم سنبل الطیب را در یک لیتر آ ب گرم دوازده ساعت بخیسانید. بعد در یخچال گذاشته و شب‌ها قبل از خواب یک فنجان از آب صاف کرده آن را بنوشید.

برای آن که خوابتان سنگین‌تر و عمیق‌تر شود بعد از شام شب یک لیوان آب نارنگی بنوشید.

 دایره المعارف گیاه درمانی ایران، ص 239

امام رضا علیه السلام می‌فرماید:

قدرت و سلطنت خواب در مغز است و آن مایه پایداری و نیرومندی جسم است، پس هر گاه خواستی بخوابی ابتدا بر سمت راست سپس بر سمت چپ بخواب و همچنین هنگام برخاستن از سمت راست برخیز.

 مفاتیح الحیات، ص 193

منابع:

      1-     کاپلان وسادوک، خلاصه روانپزشکی علوم رفتاری، روان پزشکی بالینی 2007، نشر فرما

      2-    هاماک آمادیس یانس، راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی، ترجمه محمد رضا نیکخوجلد اول 1994


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک