ارتباط با ما : info@behrazm.ir

(زمان خواندن: 8 - 15 دقیقه)

چه كسانی باید مكمل مصرف كنند؟

یك مطالعه كشوری در سال 86 نشان داد كه بیش از 40 درصد از داروهای قاچاق، مربوط به مكمل‌ های غذایی است كه به لحاظ پزشكی، مصرف و یا عدم‌ مصرف آنها ضرورتی ندارد. علت اصلی تولید مكمل‌ها نیاز انسان‌هاست و بخش زیادی از مكمل ‌های غذایی و دارویی با هدف كمك به ارتقای سلامت افراد تهیه می ‌شود و از این نظر تولید این محصولات، خود ارزش بالایی دارد.‌ مكمل‌های غذایی خصوصا در مناطق محروم كه سوء‌ تغذیه رواج دارد و هنگام وقوع بحران‌های طبیعی مثل زلزله و سیل كه ممكن است مردم منطقه‌ای را برای مدتی در معرض خطر كمبودهای تغذیه ‌ای قرار دهد، بسیار حیاتی و ارزشمند است. علاوه بر این، مكمل‌ها اگر درست مصرف شوند، می ‌توانند تا حد زیادی به توانمندی بهتر افراد در سال ‌های بعدی زندگی كمك كنند؛ برای مثال در بسیاری از كشورها، مصرف مكمل كلسیم همراه با ویتامینDبه ‌صورت همگانی توصیه می ‌شود. نباید فراموش كنیم كه تغذیه ی مناسب اصل اول است، ولی اگر به دلایلی تغذیه نتواند نیازهای ما را تامین كند، مصرف مكمل‌ها ضروری است. مصرف مكمل‌هایی غذایی اغلب برای سنین بالای 60 سال در نظر گرفته می‌ شود كه بدن افراد با كمبود هایی مواجه است. ولی هیچ ضرورتی در مورد مصرف مكمل‌های غذایی برای جوانان وجود ندارد، اما علاقمندی مردم به مصرف این مكمل‌ها، موجب رونق بازار این قبیل محصولات در داخل كشور شده است. مكمل وقتی به كمك فرد می ‌آید كه مواد غذایی نتواند كامل‌ كننده نیازهای سلولی انسان به ویتامین ‌ها یا املاح باشد. در حقیقت پزشكان، مكمل‌ های دارویی یا غذایی را با توجه به جنبه ‌های مختلف فرد، شامل وضعیت سلامت، رشد، ‌سن و عوامل دیگر تجویز می‌ كنند. به‌ دلیل این كه مواد موجود در مكمل ‌ها، اغلب از ویتامین‌ها و املاحی هستند كه معمولا در غذا وجود دارند. مكمل‌های دارویی، بخشی از مواد غذایی فشرده‌ هستند كه تغذیه روزانه ما را كامل می ‌كنند.

مکمل ها:

این مواد كه به ‌صورت قرص، دراژه، كپسول یا پودر در اختیار مصرف‌ كننده قرار می ‌گیرند که ما را به یاد داروهای شیمیایی می‌ اندازند، ولی نقش دارویی ندارند و برای درمان بیماری یا تسكین درد استفاده نمی‌ شوند.

محققان بعد از سال ‌ها پژوهش به این نتیجه رسیده‌اند كه مكمل‌های غذایی در سال‌های اخیر بیشتر مصرف می ‌شوند. بنا بر آمار، یك‌ سوم از مردم، مصرف‌ كننده این مواد هستند.

خانم ‌های میانسال بیشتر از این مواد استفاده می‌ کنند.

آنچه جالب است، لیست این مواد و كاربرد آنهاست:

مکمل ویتامینCدر سرما‌خوردگی كمك می‌ كند.

مکملA-C-Eتقویت‌ كننده سیستم ایمنی بدن، قلب و دستگاه گردش خون است.

كلسیم ضد‌پوكی استخوان است.

سِلن (سلنیوم )بر ضد‌ سرطان عمل می‌ كند.

آلرژن برای اندام‌ سازی‌ و محافظت پوست استفاده می ‌شود.

دلایل زیادی برای استفاده از این مواد وجود دارد. این مواد می ‌توانند قابلیت یادگیری و كارآیی فرد را افزایش داده و خستگی و سستی بدن را كاهش دهند. همچنین می ‌توانند از بدن در مقابل بیماری ‌های مختلف محافظت كنند و به خاطر کامل ‌كردن تغذیه روزانه، انسان را دیرتر به مرحله افسردگی و پیری می‌ رسانند.

اگر تغذیه مناسب و مقوی باشد، تمام مواد لازم از جمله ویتامین‌ها و مواد معدنی به بدن می ‌رسند و نیازی به مصرف مكمل ‌های غذایی نیست.

این نكته روشن است كسانی كه تغذیه غلط دارند، نمی‌ توانند با استفاده از این مواد، بدن خود را سالم نگه ‌دارند؛ برعكس اگر تغذیه مناسب و مقوی باشد، تمام مواد لازم از جمله ویتامین‌ها و مواد معدنی به بدن می ‌رسند و نیازی به مصرف مكمل ‌های غذایی نیست. از طرف دیگر در بعضی از بیماری ‌ها می ‌توان از این مواد استفاده كرد. در این مورد می‌ توانیم بیماری‌ هایی مثل دیابت، پوکی استخوان، بیماری‌ های دستگاه گوارشی و سرطان را نام ببریم. همراه داروهای شیمیایی كه عوارض جانبی ناگواری مثل حالت تهوع، استفراغ و بی ‌اشتهایی دارند، نمی‌ توان از هر مکمل تغذیه ای استفاده كرد، در این مورد باید با متخصصین تغذیه مشورت كرد.

مکمل:

در بعضی از مراحل زندگی و در شرایط ویژه، مواد غذایی لازم نمی ‌توانند به ‌طور كامل به بدن برسند؛ خانم‌های باردار و شیرده و اشخاص مسن در این گروه قرار دارند. ویتامین‌ها، مواد معدنی و سایر مواد تغذیه‌ ای در فرم قرص یا دراژه می‌ توانند در این مراحل تكمیل ‌كننده تغذیه روزانه باشند. نتیجه اینكه یك تغذیه ی کامل و متنوع، تمام نیازهای بدن را برطرف خواهد كرد. كسانی كه به مقدار كافی میوه، سبزی، نان و غلات سبوس‌دار، شیر و لبنیات كم‌ چربی مصرف می‌ كنند مشكلی از نظر تغذیه نخواهند داشت. یك غذای مقوی به همراه ادویه و سبزیجات كافی بیشتر از مصرف قرص‌ و پودر برای بدن سودمند خواهد بود.

عوارض مصرف زیاد مکمل املاح:

کلسیم:

این ماده‌ی معدنی که در رشد، سلامت و استحکام استخوان‌ها و دندان‌ها موثر است، چنانچه به صورت قرص یا آمپول به مقدار زیاد و مکرر و بیش از نیاز بدن استفاده شود، عوارض زیر را به دنبال دارد:

- رسوب در بافت‌های نرم

- ایجاد سنگ‌های مجاری ادراری

- اختلالاتی در چشم

- ناشنوایی به علت رسوب در گوش

- یبوست

- اختلال در جذب آهن، روی و منگنز و باعث کمبود این املاح در بدن می ‌شود.

فسفر:

این ماده‌ی معدنی همراه با کلسیم در رشد و استحکام استخوان‌ها و دندان‌ها نقش مهمی دارد. بهترین منبع غذایی فسفر و کلسیم، لبنیات شامل شیر، ماست، پنیر، کشک و بستنی می ‌باشد.

عوارض مصرف زیاد فسفر عبارت‌اند از:

- کاهش تراکم استخوان

- کاهش تودهی استخوانی

- شکستگی استخوان‌ها

- اختلال در رشد

آهن:

این عنصر در بدن انسان نقش مهم و حیاتی به عهده دارد و در خون ‌سازی موثر است. همچنین در تنفس سلولی نقش مهمی به عهده دارد و موجب افزایش قدرت ایمنی بدن می ‌شود و در قدرت یادگیری به خصوص در کودکان موثر است.

این ماده‌ی معدنی مهم و حیاتی در موادی از قبیل جگر، دل و قلوه، گوشت قرمز، مرغ و ماهی به مقدار کافی وجود دارد. علاوه بر آن در منابع گیاهی مانند سبزی‌ ها، مغزها و حبوبات موجود است.

لازم به ذکر است که منابع گیاهی آهن جذب خوبی ندارند، ولی آهن موجود در منابع حیوانی به خوبی جذب شده و در بدن مورد استفاده قرار می گیرد.

برخی افراد برای حفظ سلامت و افزایش مقاومت در برابر بیماری‌ها خودسرانه از منابع دارویی آهن از قبیل قرص، شربت یا آمپول استفاده می ‌نمایند. چنانچه این کار بدون توصیه ‌ی پزشک صورت گیرد، نه تنها مفید نیست، بلکه می‌ تواند به سلامت انسان لطمات جدی وارد سازد و حتی ممکن است موجب عوارضی از قبیل:

- تجمع غیرطبیعی آهن در کبد

- تخریب شریان‌ها

- عوارض قلبی- عروقی

- تخریب بافت‌ها

و عوارض ناگوار دیگری در بدن شود.

روی:

این ماده‌ی معدنی که ممکن است برای برخی افراد ناشناخته باشد، در سلامت انسان اثرات مهمی به عهده دارد. روی در رشد، بلوغ جنسی، سلامت پوست، مو و ناخن موثر است.

منابع غذایی روی عبارت‌اند از:

پروتئین‌های حیوانی مانند انواع گوشت سفید و قرمز، تخم ‌مرغ، لبنیات

منابع گیاهی روی عبارت‌اند از:

حبوبات، مغزها، غلات.

منابع حیوانی روی نسبت به منابع گیاهی جذب بهتری دارند.

این ماده‌ی معدنی مفید چنانچه به مقدار زیاد و مکرر به صورت منابع دارویی مصرف شود، باعث بروز اختلالاتی از قبیل تحریک دستگاه گوارش و استفراغ می‌ شود. در افراد مبتلا به اختلالات کلیوی که دیالیز می‌ شوند، آلودگی مایعات دیالیز با این فلز می ‌تواند موجب مسمومیت و عوارضی از قبیل کم ‌خونی، تب، اختلالات سیستم عصبی شود.

مصرف منابع دارویی مواد مغذی، به جز در موارد ضروری و با توصیه‌ ی پزشک یا رژیم ‌شناس، در سایر موارد به ‌هیچ وجه توصیه نمی ‌شود، زیرا منابع دارویی مواد مغذی، دارای عوارض جانبی هستند و چنانچه بی ‌رویه مصرف شوند، باعث ایجاد اختلالات ناگوار و گاه جبران ناپذیری در انسان می ‌شوند.

ید:

ید از املاحی است که در حفظ سلامت انسان نقش بسیار مهمی به عهده‌ دارد و کمبود آن عارضه‌ای به نام گواتر آندمیک ایجاد می ‌نماید. ید در سوخت و ساز مواد انرژی زای بدن نقش دارد. همچنین در رشد، پروتئین‌ سازی، تولید مثل و تکامل سیستم عصبی نقش مهمی به عهده‌ دارد. کمبود ید در دوران جنینی به علت تغذیه ‌ی نامناسب و کمبود شدید آن در برنامه ‌ی غذایی مادران باردار، موجب بروز اختلال در رشد جسمی و ذهنی کودک می‌ شود که می ‌تواند تا آخر عمر گریبان ‌گیر شخص باشد. ید در خاک مزروعی وجود دارد و از این طریق وارد محصولات گیاهی می ‌شود و انسان با مصرف مواد گیاهی نیاز خود را به این ماده‌ی معدنی تامین می ‌کند. همچنین با مصرف لبنیات (به علت مصرف گیاهان حاوی ید توسط دام)، به بدن انسان می‌ رسد. ماهی و محصولات دریایی از منابع بسیار غنی ید هستند.

ید در مناطق کوهستانی به مقدار کافی در خاک مزروعی وجود ندارد، در نتیجه محصولات گیاهی و لبنیات، حاوی مقدار کافی ید نیستند و ساکنین این مناطق در معرض کمبود ید و عارضه‌ی ناشی از آن یعنی «گواتر» قرار می‌ گیرند که باید از نمک ید‌دار یا تزریق آمپول‌های روغنی حاوی ید استفاده کنند. مصرف بی‌رویه ‌ی منابع دارویی ید می ‌تواند زیان‌های جدی برای انسان به بار آورد؛ برای مثال باعث بروز گواتر در انسان می‌ شود. بنابراین درمان گواتر ناشی از کمبود ید (هیپوتیروئیدیسم) و نیز پرکاری غده تیروئید (هیپرتیروئیدیسم) باید حتما تحت نظر پزشک متخصص غدد انجام شود.

فلوئور:

این ماده‌ی معدنی که منابع اصلی آن آب، ماهی و محصولات دریایی و چای می‌باشد، در حفظ سلامت و پیشگیری از پوسیدگی دندان‌ها و پوکی استخوان نقش مهمی به عهده دارد.

زیاد‌ه‌ روی در مصرف فلوئور به صورت دارویی می ‌تواند عارضه‌ ی «فلوئوروزیس» یا «تغییر رنگ دندان و قهوه‌ای شدن آن» و یا «خال خال و خط‌ دار شدن دندان‌ها» را ایجاد نماید. بنابراین مصرف این ماده‌ی معدنی باید حتما تحت نظر پزشک و در حد اعتدال انجام شود.

منگنز:

منگنز از املاحی است که در ساختمان بسیاری از آنزیم‌ها وجود دارد و وظایف مهمی از قبیل رشد، تولید مثل، شرکت در سوخت و ‌ساز کربوهیدرات‌ها و چربی‌ها، تشکیل بافت همبند و اسکلت بدن انسان را به ‌عهده دارد.

این ماده‌ی معدنی در غلات سبوس‌‌دار، حبوبات، مغزها و چای به مقدار قابل توجه و در سبزی‌ها و میوه‌ها به مقدار متوسط وجود دارد. مسمومیت ناشی از استفاده‌ی بی‌ رویه و زیاد از حد منابع تزریقی یا دارویی این ماده‌ی معدنی می ‌تواند موجب بروز عوارضی از قبیل سردرد، گیجی و اختلال در عملکرد کبد شود.

سلنیوم:

این ماده‌ی معدنی در ساختمان آنزیم‌ها وجود دارد و از این طریق در سلامت انسان تأثیر مهمی به عهده‌ دارد. همچنین سلنیوم اثرات آنتی ‌اکسیدانی داشته و نقش آن در پیشگیری از سرطان شناخته شده است.

این ماده‌ی مغذی در منابعی مانند ماهی و محصولات دریایی، جگر، کلیه، گوشت و مرغ وجود دارد. مقدار سلنیوم موجود در غلات با میزان سلنیوم موجود در خاک مزروعی در ارتباط است.

مصرف مکرر و زیاد از حد منابع دارویی این عنصر می ‌تواند موجب اختلالات گوارشی و عصبی، عوارض پوستی و ناخن و پوسیدگی دندان شود.

عوارض مصرف زیاد ویتامینAوD:

در ادامه ی مبحث "تاثیر مکمل ویتامین و املاح بر سلامت انسان" خانم برلیانت بزرگمهر (کارشناس ارشد تغذیه) مطالب بیشتری را در این باره توضیح می دهند.

ویتامینA:

چنانچه منابع حیوانی غنی از ویتامینAمانند جگر، به مقدار زیاد و مکرر مصرف شوند، می تواند موجب بروز مسمومیت حاصل از تجمع ویتامینAدر کبد شود. در بعضی موارد دیده شده که مصرف زیاد و مکرر مواد حاوی کاروتنوئیدها (پیش ساز ویتامینA) مانند آب هویج ، آب گوجه فرنگی و آب سایر سبزی ها یا میوه های حاوی ویتامینA، رنگ زرد در پوست ایجاد می نماید.

برخی از افراد تصور می کنند که مصرف این مواد موجب اختلالات کبدی و بروز یرقان در شخص می شود. این تصور صحیح نیست و مصرف منابع گیاهی ویتامینAبه طور معمول هیچ گونه عارضه ای در کبد ایجاد نمی کند و رنگ زرد حاصله، ارتباطی با یرقان ندارد، بکله این زردی در پوست به علت تجمع کاروتن (که زرد رنگ است) می باشد. در این حالت، مخاط پوست زرد نمی شود، در حالی که در یرقان رنگ زرد مخاط ها علامت مشخصی است.

با قطع مصرف منابع غذایی کاروتن، زردی پوست به زودی برطرف می شود. بنابراین می توانیم بدون نگرانی از مسمومیت حاصل از تجمع ویتامین ها و مواد معدنی، از منابع غذایی سرشار از ویتامین ها و املاح استفاه کنیم و از خواص بسیار مفید و حیاتی آنها بهره ببریم.

اما چنانچه بر اثرات مکمل های دارویی مانند انواع قرص، کپسول و منابع تزریقی ویتامین ها و املاح مروری داشته باشیم، به این نتیجه می رسیم که مصرف مداوم و مکرر این مواد، عوارض و اختلالات ناشی از مسمومیت ویتامینی و مواد معدنی را در انسان ایجاد می نماید.

مصرف مکرر قرص های حاوی ویتامینAبا میزان بالا می تواند موجب بروز مسمومیت ویتایمنی در بدن شود.

از عوارض مسمومیت با ویتامینAمی توان تغییرات در پوست (خشک شدن و پوسته پوسته شدن)، شکنندگی ناخن ها، ریزش مو، خشکی لب ها، ترک خوردن گوشه ی دهان، خشکی بینی و چشم ها، التهاب لثه ها، بی اشتهایی، خستگی و کوفتگی، سردرد، تحریک پذیری،استفراغ در کودکان و شیرخواران را نام برد. در مادران باردار مسمومیت ، خطر نقص عضو جنین را به همراه دارد.

در حالی که مصرف منابع غذایی این ویتامین، با دارا بودن اثرات مفید در سلامت انسان از قبیل تاثیر در رشد بدن، سلامت پوست و مخاط ها، تقویت بینایی و حفظ مقاومت بدن در برابر عفونت ها و بیماری ها، باعث مسمومیت ویتامینی و عوارض ناگوار ناشی از آن نخواهد شد. به خصوص چنانچه انسان از منابع گیاهی ویتامینAاز قبیل سبزی های برگ سبز(مانند اسفناج و کلم بروکلی) و سبزی های با رنگ نارنجی و نارنجی مایل به قرمز(مانند هویج، گوجه فرنگی و کدو حلوایی) و نیز میوه هایی مانند زردآلو، طالبی، انبه و هلو استفاده نماید، در معرض خطر عوارضی ناشی از مسمومیت این ویتامین قرار نخواهد گرفت.

ویتامینD:

ویتامینDنیز از دسته ی ویتامین های محلول در چربی است و مصرف بیش از حد آن، به خصوص اگر همراه با مصرف زیاد کلسیم باشد، می تواند به مسمومیت منجر شود.

استفاده از قرص و آمپول ویتامینDبا میزان بالا و به طور مکرر، می تواند عوارضی از قبیل رسوب کلسیم در بافت های نرم مانند کلیه ها، ریه ها، قلب و گوش ایجاد نماید که در کلیه ها موجب بروز سنگ کلیه، در ریه ها و قلب باعث عوارض ریوی و قلبی، و در گوش به اختلالات شنوایی و کری منجر می شود. همچنین عوارض دیگری مانند سردرد، تهوع، استفراغ، ضعف، تشنگی زیاد، افزایش حجم ادرار، یبوست، تاخیر در رشد در شیرخواران ، اختلالات گوارشی و شکنندگی استخوان ایجاد می شود. با توجه مختصری درمی یابیم که با وجود آن که ویتامینDبرای سلامت انسان بسیار ضروری است و تاثیر مهمی در رشد و استحکام استخوان ها و دندان ها دارد و نیز کمبود آن موجب بروز راشیتیسم، نرمی استخوان در بزرگسالان و پوکی استخوان به خصوص در سالمندان می شود، ولی استفاده ی نا به جا و بیش از حد لازم این ویتامین می تواند اختلالات مهم و ناگواری بر سلامت انسان به جای گذارد و انسان را در معرض عوارض فراوانی قرار دهد.

نتیجه ‌گیری:

با توجه به مطالب بالا می ‌توان این‌گونه نتیجه ‌گیری کرد که برای برخورداری از سلامت، شادابی، طول عمر و مقاومت در برابر بیماری‌ها، برخورداری از برنامه ‌ی غذایی کافی، متعادل و متنوع لازم و ضروری است و برای تامین نیازمندی‌های تغذیه ‌ای خود، از منابع غذایی ویتامین‌ها، املاح و سایر مواد مغذی به مقدار کافی و مناسب استفاده نمایید. مصرف منابع دارویی مواد مغذی، به جز در موارد ضروری و با توصیه‌ ی پزشک یا رژیم ‌شناس، در سایر موارد به ‌هیچ وجه توصیه نمی ‌شود، زیرا منابع دارویی مواد مغذی، دارای عوارض جانبی هستند و چنانچه بی ‌رویه مصرف شوند، باعث ایجاد اختلالات ناگوار و گاه جبران ناپذیری در انسان می ‌شوند.


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک