(زمان خواندن: 5 - 9 دقیقه)

آفت دهان (Aphthous stomatitis)

آفْت، یک بیماری شایع دردهاناست که ضایعات دردناکنکروتیکدر مخاط دهان، زبان و اغلب در پایه لثه‌ها، درون گونه‌ها یا لب‌ها، روی کام نرم یا روی زبان به وجود می‌آورد.آفت دهان هم مانند هر نوع زخم دیگری، نوعی ضایعه است که به علت از بین رفتن بخشی از پوشش داخلی دهان یا لثه و در قسمت داخلی گونه‌ها به وجود می‌آید. این بیماری به طور معمول در خانم‌ها بیشتر دیده می‌شود و حدود یک پنجم مردم جامعه به آن مبتلا می‌شوند. اگرچه افراد در هر سنی در معرض ابتلا به آفت هستند ولی در ۱۰ تا ۴۰ سالگی شایع تر است.آفت به شکل ضایعه ای منفرد یا متعدد، کوچک، سطحی و با لبه‌های کاملاً مشخص است که با یک لایه خاکستری رنگ پوشیده شده و هاله ای قرمز در اطراف دارد.

علت آن ناشناخته است ولی ممکن استخودایمنیباشد. دوره آن حدود یک هفته است و اغلب پس از آن بدون درمان هم بهبود می‌یابد. درمان آن اغلب علامتی است و برای رفع آن بیشتر از دهان شویه یا قطره استفاده می‌شود. زخم‌های آفتی با احساس سوزش و خارش شروع می‌شود کمی متورم است و دردناک. معمولاً 10-7 روز طول می‌کشد و بدون ایجاد اسکار التیام می‌یابد.علت ایجاد آفت چیست؟ مکانیسم دقیق ایجاد آفت هنوز به درستی روشن نیست، ولی به نظر می‌رسد واکنش‌های ایمنی بدن بیمار در ایجاد آن دخیل باشد. زخم‌های آفتی وقتی ایجاد می‌شوند که به دلایل نامشخص سیستم ایمنی بیمار وجود یک مولکول ناشناخته را اعلام می‌دارد. حضور این مولکول‌ها باعث حمله لنفوسیت‌ها خواهد شد (همانند حمله همین سلول‌ها به بافت پیوند شده به بیمار) و نتیجه این فرآیند پیدایش زخم‌های آفتی خواهد بود.استرس و علل روانی و عاطفی، خستگی، عوامل هورمونی، ترومای جزئی (مثل گاز گرفتگی)، آلرژی، ذاهای اسیدی و شیره‌های اسیدی وکمبود مواد غذایی می‌توانند به عنوان علل احتمالی آفت مطرح باشند. برخی از ضایعات ممکن است شبیه آفت باشند مانند تبخال، برفک، آنژین ونسان (که نوعی عفونت و آبسه گلو است)، زخم ناشی از ضربه و آسیب و ضایعات ناشی از کمبود ویتامینB۱۲، اسیدفولیک یا آهن. خوب است بدانید که کمبود ویتامین‌هایB۱،B۲وB۶از عوامل تشدید کننده آفت هستند.درمان آفت هرچند درمان قطعی برای آفت وجود ندارد، ولی روش‌هایی هست که در کاهش مدت زمان حضور زخم و نیز کاهش درد و ناراحتی و تسریع بهبودی بیمار مؤثر است. این روش‌ها شامل به کارگیری نکات تغذیه ای و غیرتغذیه ای می‌باشند.آفت خودبخود خوب می‌شود و معمولاً نیازی به درمان ندارد. برای آفت اگر درمانی صورت بگیرد معمولاً به دو منظور زیر خواهد بود:

۱ – کاستن از درد و التهاب و استرس

۲ – جلوگیری از اضافه شدن عفونت ثانویه به آن دهان شویه‌هایی مانندبنزیدامین،دیفن هیدرامین،میرتوپلکسوکلرهگزیدین نیز ممکن است به کار روند. تغییر خمیردندان و قطع مصرف سیگار نیز می‌تواند مفید باشد .باآفت دهان چه کار کنیم؟
هدف از درمان، کنترل درد، کوتاه کردن زمان بهبود ضایعات و جلوگیری از ایجاد ضایعات جدید است .
بهترین روش برای پیشگیری از ضایعات و کوتاه کردن دوره بیماری، سرکوب باکتری استرپتوکوک با آنتی بیوتیک های موضعی است که پزشک تجویز می‌کند. بسیاری از افراد خودسرانه کورتون خوراکی مصرف می‌کنند اما باید این دارو را پزشک پس از معاینه در صورت لزوم تجویز کند. متاسفانه بیماری بسیاری از بیماران پس از قطع درمان، عود می‌کند. این گروه از بیماران باید در پی عارضه و مشکلی اصلی باشند که باعث ضعف دستگاه ایمنی شده است و با تقویت دستگاه ایمنی و پرهیز از استرس، احتمال بروز آفت را کمتر کنند .
زخم‌های آفتی زمانی ایجاد می‌شود که به دلایل نامشخص سیستم ایمنی بیمار وجود یک مولکول ناشناخته را اعلام می‌دارد، حضور این مولکول سبب حمله لنفوسیت خواهد شد نتیجه این فرآیند پیدایش زخم‌های آفتی خواهد بود.

رایج‌ترین توصیه‌ها در این خصوص شامل:

۱- رعایت بهداشت دهان

۲- استفاده از مواد محافظ موضعی حاوی استروئیدهای موضعی همچونتریامسینولون

۳- استفاده از آنتی‌بیوتیک موضعی همچون کلرهگزیدین،بنزیدآمینیاپرسیکا

۴- استفاده از آنتی‌بیوتیک موضعی مانند کپسول‌های ۲۵۰ میلی گرمیتتراسایکلیندرcc۵ سرم فیزیولوژی حل شده به صورت دهان‌شویه

۵- رفع کمبودهای ویتامینی و املاح سرمی همچون ویتامینB۱۲، آهن و اسید فولیک و پرهیز از غذاهای آلرژی زا

۶- استفاده از داروهای بی حس کننده موضعی همچونلیدوکائینو یا دیفن هیدرامین 7- شست‌وشوی دهان با محلول آبلیمو-نــمک به صورت هر روز دو یا سه مرتبه نیز می‌تواند مدت آفت‌ها را کاهش دهد.

پیشگیریکمبود عنصر رویدر افراد مبتلا به آفت عود کننده گزارش شده است لذا توصیه می‌گردد افرادی که مرتباً و به تعداد زیاد آفت می‌زنند و یا آفت آن‌ها بزرگ بوده و التیام ضایعات زمان زیادی طول می‌کشد، جهت شناسایی عامل و بیماری‌های زمینه‌ای مستعد کننده تحت معاینات و آزمایشات کامل تری قرار گیرند.

نکات تغذیه ای به کار بستن نکات تغذیه ای زیر به بهبود آفت‌های دهانی کمک شایانی می‌کند:
1-عدم مصرف غذاهایی که ایجاد آفت را تشدید می‌نمایند شامل غذاهای حساسیت زا (آلرژن) نظیر گلوتن گندم، بادمجان و فلفل

2-پرهیز از مصرف غذاها و مایعات محرک نظیر لیمو، آبلیمو، پرتقال، گوجه فرنگی، رب گوجه فرنگی، توت فرنگی، شکلات و گردو

3-عدم مصرف مواد غذایی ترش، شور یا تند

4-نوشیدن مایعات با نی برای تخفیف درد

5-گنجاندن مواد غذایی که کمتر باعث درد می‌شوند در رژیم غذایی بیمار، مانند: شیر، ژلاتین، مایعات، ماست و بستنی

6-پرهیز از مصرف غذاهای سفت و خشن مانند برنج برشته شده (ته دیگ)

7-مصرف مرتب و روزانه ماست به ویژه ماست پروبیوتیک که محتوی لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس می‌باشد.

8-گنجاندن مواد غذایی سرشار از آهن، اسیدفولیک و ویتامینB12در رژیم غذایی مبتلایان: از آنجایی که یکی از دلایل بروز آفت می‌تواند کمبود دریافت ریز مغذی‌های فوق باشد، گنجاندن منابع غذایی این مواد مغذی نقش مهمی در بهبودی فرد مبتلا ایفا می‌کند. مواد غذایی شامل جگر، غذاهای دریایی، گوشت قرمز کم چربی، لوبیاهای خشک، حبوبات، سبزیجات دارای برگ‌های سبز تیره و پهن و زرده تخم مرغ بهترین منابع خوراکی حاوی آهن هستند. جگر، قارچ و سبزیجاتی که برگ سبز دارند (بویژه اسفناج، مارچوبه و براکلی) منابع غنی اسیدفولیک می‌باشند.جگر، شیر، تخم مرغ، ماهی، پنیر و گوشت جزء غنی‌ترین منابع ویتامینB12محسوب می‌شوند

.9-مصرف نمودن میوه‌هایی نظیر سیب، خرما و خرمالو: برای درمان آفت دهان با سیب می‌توان روزی چند عدد سیب را مصرف نموده و همزمان عسل را روی محل آفت قرار داد یا می‌توان عسل را روی سیب مالیده و آن را به صورتی که مدت زیادی در دهان بماند، جویده و میل نمود. اگر آفت در دهان زیاد است و جویدن درد آور است، می‌توان در آب سیب، عسل ریخته و آن را جرعه جرعه نوشید، به طوریکه برای مدتی در دهان بماند .
به افرادی که به صورت مدام در دهانشان آفت می‌زنند و از این موضوع ناراحت می‌باشند، توصیه می‌شود که خرمالو را در برنامه غذایی خود قرار دهند، زیرا خرمالو و آب آن خاصیت ترمیم کنندگی زخم‌ها را دارا است .
درمانگران طب سنتی هند برای درمان این بیماری راه حل بسیار ساده ای دارند. آن‌ها خوردن خرمای نرسیده را در تسکین و درمان این زخم‌ها بسیار مؤثر، می‌دانند. بنابراین به بیماران خود توصیه می‌کنند هنگام بروز زخم‌ها و آفت‌های دهانی در طول روز 2 بار، 3 تا 4 خرمای نرسیده را به خوبی بجوند. از دیدگاه این درمانگران، خرما به دلیل داشتن ویتامین‌های گروهBارزش غذایی ویژه ای دارد که در درمان زخم‌های دهانی بسیار مؤثر است.

مصرف گیاهان دارویی بهترین درمان برای آفت دهان استفاده از داروهای گیاهی مانند مریم‌گلی و عصاره گل میخک می‌باشد زیر تأثیر آن بسیار سریع در حد ۲ الی ۵ دقیقه است. برخی عصاره‌های گیاهی باعث تخفیف علائم بیماران آفتی می‌شوند که از آن جمله می‌توان به جفت بلوط، سماق قرمز، قهوه ای، گرد غوره، پنیرک، خطمی، خرفه، تخم خرفه، فلوس، تخم گشنیز و گیاه ساتوریا خوزستانیکا اشاره نمود. جفت بلوط، لایه نازک قهوه ای رنگی است که بین پوست بلوط و مغز آن قرار گرفته و به راحتی هم جدا می‌شود. این گیاه، اثرات بسیار مفیدی در بهبودی آفت و زخم‌های دهان دارد.توصیه اکید به افراد مبتلا به آفت این است که سماق را بر روی انگشت بمالند و آن را به مدت چند دقیقه روی محل آفت نگه دارند. غوره از نظر طب قدیم ایران سرد و قابض است و در درمان ورم مخاط دهان و زخم‌های دهانی و بهبود آفت دهان مؤثر است .
پنیرک، خطمی، خرفه و تخم خرفه خنک کننده فضای دهان و آرام بخش دردهای ناشی از آفت می‌باشند. پنیرککه از جمله گیاهان دارویی بومی استان کرمانشاه می‌باشد، به دلیل داشتن ترکیبات شیمیایی نظیر موسیلاژ، تانن ها و اسانس‌های فرار دارای خواص ضد التهابی است بطوری که به صورت حمام دهان برای درمان آفت مورد استفاده قرار می‌گیرد.استفاده از دهانشویه خطمی روزی چند بار و یا آغشته نمودن پنبه ای به آن و قرار دادن روی محل دردناک به بهبود آفت کمک می‌کند .
نگه داشتن سائیده تخم خرفه در دهان، در رفع آفت دهان به خصوص اطفال مؤثر است. برای جلوگیری از پیشرفت و تسکین درد آفت دهان می‌توان مغز فلوس بدون دانه و تخم گشنیز را به نسبت مساوی خیسانده، صاف کرده و غرغره نمود و روزی چند بار این عمل را تکرار کرد. استفاده از عصاره گیاه ساتوریاخوزستانیکا نتایج منحصر به فردی در درمان آفت داشته است. این گیاه فقط در ایران می‌روید و جزو دسته گیاهان تیره نعنا است و اثرات ضدویروسی و ضدقارچی دارد. استفاده از عصاره این گیاه در دو، سه روز اول زخم پاسخ بهتری به درمان می‌دهد و سیر دوره درمان را کوتاه تر کرده و باعث کاهش درد و سوزش می‌شود.

امام صادق (ع): خلال کردن (مسواک) پس از غذا، لثه‌ها را محکم می‌کند، روزی می‌آورد و بوی دهان را خوش می‌سازد. احادیث پزشکی، ص 198
برونر و سودارث 2010، پرستاری داخلی جراحی 2، فاطمه بهرام نژاد، انتشارات بشری،1390


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک