سی تی اسکن (CT-SCAN)

گاه برای شما این سوال پیش می آید که آیا فرو رفتن در یک دستگاه تونل مانند و بی حرکت ماندن برای مدتی در داخل آن شما را دچار دلهره می‌کند یا نه؟ آیا با توجه به اخبارهای رادیو و تلویزیون راجع به خطرات اشعه ایکس خطری شما را تهدید می‌کند یا نه؟ یا اینکه چگونه یک کارشناس رادیولوژی بعد از قرار دادن شما در داخل دستگاه خود به اتاق دیگری رفته و از پشت یک شیشه بزرگ و یک کامپیوتر چه کاری انجام می‌دهد و با بلندگو با شما صحبت می‌کند؟ این شیوه تصویر برداری در حقیقت به معنی تصویر گیری مقطعی و عرضی از اعضای بدن می‌باشد. اما دارای اسامی مختلفی است که از آن جمله می‌توان بهCATمخفف کلماتComputerized Axial Tomographyبه معنی توموگرافی کامپیوتری محوری می‌باشد.CTATمخفف کلماتComputerized trans-Axial Tomographyبه معنی توموگرافی کامپیوتری عرضی محوری می‌باشد.CTRمخفف کلماتcomputerized trans-Recanstration،CDTمخفف کلمات computerized Digital Tomographyبه معنی توموگرافی دیجیتالی کامپیوتری می‌باشد. اما نام ترجیحی آن که در کتابها و کاربردهای پزشکی بکار می‌رود کلمهCTاسکن مخفف کلماتComputerized Tomography Scanمی‌باشد که کلمهscanاسکن به معنی تقطیع کردن و واژه توموگرافی ازTomoبه معنی برش یا قطعه وgraphyبه معنی شکل و ترسیم است، گرفته شده است. در اصل به معنی تصویرگیری از برشهای قطع شده از یک عضو به صورت کامپیوتری می‌باشد.

تاریخچه

در سال 1917 میلادی یک ریاضیدان اتریشی به نام رادون(J. Radon) ثابت کرد که یک شیئی دو یا سه بعدی را می‌توان با گرفتن بی ‌نهایت عکس از آن در جهات مختلف به تصویر کشید که پایه‌ای برای سی‌تی اسکن محسوب می‌شد. در سال1956دانشمندی به نام بارسول (Barcewell) نقشه خورشیدی از تصاویر شعاع‌ها درست کرد.در سال 1961 الدندرف (Oldendorf) و در سال 1963 آلن کورمارک (Allencormarck) اندیشه‌هایی از سی‌تی اسکن را فهمیده و مدلهایی در حد آزمایشگاهی ساخته‌اند. در سال1968کول (Kuhl) و ادواردز (Edwords) یک دستگاه اسکن مکانیکی برای تصویری از هسته ساخته‌اند که موفق بودند. اما نتوانستند کار خود را در حد رادیولوژی تشخیصی، توسعه دهند. تا اینکه در سال1970 اصول ریاضی توسط ریاضیدان انگلیسی (Godd Feryhaunsfield) بکار گرفته شد و توانست یک دستگاه سی‌تی اسکن را بسازد و جهت مصرف بالینی معرفی کند. در سال 1979 جایزه نوبل بطور مشترک به پروفسور آلن کورمارک و گادفری هانسفیلد تعلق گرفت.

ساختمان یک دستگاه سی‌تی اسکن:

یک دستگاه اسکن توموگرافی کامپیوتری از یک میز برای قرار گرفتن بدن بیمار، یک گانتری که سر بیمار در آن قرار می‌گیرد، یک منبع تولید اشعه ایکس، سیستمی برای آشکار کردن تشعشع خارج ‌شده از بدن، یک ژنراتور اشعه ایکس، یک کامپیوتر برای بازسازی تصویر و کنسول عملیاتی که تکنولوژیست رادیولوژی بر آن قرار می‌گیرد، تشکیل شده است.

اصول کار دستگاه سی‌تی اسکن:

پس از اینکه بدن بیمار بر روی میز و سر آن درگانتری قرار گرفت و شرایط دستگاه بر حسب ناحیه مورد تصویر برداری تنظیم شد، یک دسته پرتو ایکس توسط کولیماتور (محدودکننده دسته اشعه) به صورت یک باریکه در آمده و از بدن بیمار رد می‌شود (پالس می‌شود). مقداری از انرژی اشعه هنگام عبور از بدن جذب و باقیمانده اشعه با عنوان پرتو خروجی که از بدن بیمار عبور می‌کند توسط آشکار سازی که مقابل دسته پرتو ایکس قرار دارد، اندازه ‌گیری شده و بعد از تبدیل به زبان کامپیوتری در حافظه کامپیوتر ذخیره می‌شود. بلافاصله پس از اینکه اولین پالس اشعه طرف بیمار فرستاده و اندازه‌گیری شد و لامپ اشعه ایکس یک حرکت چرخشی بسیار کم انجام داد، دسته پرتو ایکس دوباره پالس شده ، مجددا اندازه‌گیری می‌شود و در حافظه کامپیوتر ذخیره می‌گردد. این مرحله چند صد یا چند هزار بار بسته به نوع دستگاه تکرار می‌شود تا تمام اطلاعات مربوط به عضو مورد نظر در حافظه کامپیوتر ذخیره شود. کامپیوتر میزان اشعه‌ای را که هر حجم معینی از بافت جذب می‌کند، اندازه ‌گیری می‌کند. این حجم بافتی را واکسل (Voxel) می‌نامند که مشابه چند میلیمتر مکعب از بافت بدن می‌باشد. در سی ‌تی ‌اسکن یک لایه مقطعی از بدن به این واکسل های ریز تقسیم می‌شود،که با توجه به مقدار جذب اشعه‌ای که توسط هر کدام از این واکسل ها صورت می‌گیرد، یک شماره نسبت داده می‌شود. این شماره‌ ها نیز بر روی تصویر که بر صفحه تلویزیون مانندکامپیوتر می‌افتد، یک چگالی با معیار خاکستری (از سفید تاسیاه) اختصاص داده می‌‌شود.

کاربرد:

تشخیص بیماریهای مغز و اعصاب:چون سی ‌تی اسکن می‌تواند تفاوت بین خون تازه و کهنه را به تصویر بکشد، به همین دلیل برای نشان دادن موارد اورژانس بیماریهای مغزی بهترین کاربرد را دارد. بیماری های مادر زادی مانند بزرگی یاکوچکی جمجمه، تشخیص تومورهای داخل جمجمه‌ای و خارج مغزی، خون ریزی درقسمت‌های مختلف مغز و سکته‌های مغزی، تشخیص بیماری اعضای داخل شکمی مانند کبد، لوزالمعده، غدد فوق کلیوی، و بررسی بیماریهای ریه. به علاوه سی تی اسکن در بسیاری از اقدامات تشخیص کاربرد دارد که عبارتند از:اسکن سر،(پرتونگاری متداول با اشعه ایکس، قادر به نمایاندن ساختمان های مغز نیست، ولی این عمل با سی تی اسکن، شدنی است). اسکن سر می تواند موارد زیر را تشخیص داده یا منتفی کند:غده های سرطانی؛ احتمال دارد غده های سرطانی درون مغز، طناب نخاعی یا هر جای دیگری در سر رشد کنند. سی تی اسکن غده ها را با توان بسیار چشمگیر شناسایی می کند.لخته های خون؛چنانچه یک رگ خونی در مغز پاره شود، امکان تشکیل لخته خونی هست. این لخته خون، ازجریان خون و ارتباط عصبی ممانعت به عمل می آورد.بزرگ شدن بطن ها؛بطن های مغزی، حفراتی در مغز هستند که مایع مغزی- نخاعی (مایع روشنی که مغز و نخاع را در برمی گیرد) در آن جاری می شود. گاه این مایع نمی تواند به طرز مناسبی تخلیه شود، در نتیجه بطن ها بزرگ می شوند.اختلال های دیگر؛سی تی اسکن قادر است ناهنجاری های اعصاب یا عضلات چشم را بنمایاند. ضمنا از دستگاه یادشده برای تشخیص تفاوت های ضایعات مغزی مربوط به انواع بیماری های روانی استفاده می شود.اسکن بدن؛سی تی اسکن می تواند استخوان، بافت، چربی، گاز، مایع و ... را از هم تشخیص دهد. این دستگاه مشخص می سازد که آیا اندام بزرگ شده، توپر و یا انباشته از مایع است و اندازه و شکل یک عضو، طبیعی است یا نه.

سی تی اسکن خاصه در تشخیص موارد زیر اهمیت دارد:گروه های لنفاوی متورم؛سی تی اسکن گاه برای تشخیص تغییرات گره های لنفاوی موجود در قسمتهای متفاوت به کار می رود. این گره ها ممکن است به سبب عفونت یا بیماری های دیگر بزرگ شده باشند. بیماری لوزالمعده؛قبلا تشخیص این بیماری بدون جراحی تقریبا ناممکن بود. با سی تی اسکن می توان ظرف کمتر از یک ساعت آن را تشخیص داد. ناراحتی های پشت؛سی تی اسکن قادر است دیسک ها (بالشتک هایی از بافت نرم در بین مهره ها) را نشان داده و مشخص سازد که آیا دچار پارگی شده و بر یک عصب فشار می آورند یا نه.قبلا تشخیص این اختلال دشوار بود. سرطان ریه؛هرچند بیشتر توده های رشد یافته در پرتونگاری با اشعه ایکس نشان داده می شود، ولی سی تی اسکن می تواند نقاط ویژه ای را بنمایاند که با پرتونگاری اشعه ایکس معلوم نمی شوند.

طرز کار دستگاههای سی تی اسکن:

یک لامپ اشعه ایکس، دسته ای اشعه باریک را بر یک لایه یا «مقطع» از بدن متمرکز می سازد، جذب اشعه ایکس در ساختمان های مختلف بدن متفاوت است.

گیرنده ها، شمار پرتوهای ایکس باقیمانده بعد از عبور دسته اشعه ایکس از بدن را نمایان میسازند. این اطلاعات به یک رایانه منتقل شده و در آنجا انباشته میشود.

لامپ اشعه ایکس به دور بدن می گردد و آن را اسکن می کند، هزاران اندازه گیری توسط گیرنده ها دریافت شده و در رایانه ثبت می شود.

رایانه،اطلاعات گیرنده ها را در هزاران نقطه گوناگون، تجزیه و تحلیل می کند، محاسبات به یک تصویر ویدئویی تبدیل می شود.

تصویر؛پرتو شناس (متخصص رادیولوژی) می تواند تصویر را بررسی کرده و مشخص سازد که آیا به آزمایش هایفزون تری نیاز دارد یا نه؟ از این تصویر می شود پرتو نگاری کرد یا روی فلاپی یا دیسک نوری ذخیره کرد.

آمادگی برای سیتی اسکن:

متخصص بخش دستورهای کاملی را پیش از سی تی اسکن به شما می دهد. احتمال دارد از شما خواسته شود که بین4تا 8 ساعت پیش از آزمایش، از خوردن غذا و نوشیدن مایعات خودداری کنید، این به شرطی است که لازم باشد از یک ماده حاجب استفاده شود. معمولا این ماده در زمان پرتو نگاری، از طریق خوراکی یا تزریقی داده می شود. ماده مزبور برخی اندام ها را آشکارتر کرده و مشاهده نتیجه آزمایش را آسان تر می گرداند.

مهم است که در مورد شیوه انجام آزمایش با پزشک خود گفت وگو کنید. شما باید موارد زیر را در نظر بگیرد. خطرها و فواید تشعشع؛ در مورد شیوه پرتونگاری با اشعه ایکس، باید دانست که تشعشع امری خطرناک است، ولی سی تی اسکن طوری طراحی شده است که با کمترین تماس ممکن با اشعه، بیشترین اطلاعات کسب می شود.وقتی شما و پزشکتان درباره آزمایش صحبت کردید، احتمالا قانع خواهید شد که فواید سی تی اسکن بسیار بیشتر از خطرهای احتمالی آن است.

شیوه انجام سی تی اسکن سر:

به طور کلی آنچه که روی می دهد،عبارت است از:قراردادن بیمار؛ماده حاجب؛(اگرماده حاجب لازم باشد، در سیاهرگ تزریق می شود. شما ممکن است دچار برافروختگی، تهوع،سردرد یا شور شدن دهان شوید. احساس خارش یا تنگی نفس احتمالا نشانگر حساسیت نسبت به این ماده است. درصورتی که دچار واکنش های حساسیت می شوید، پرتونگار را آگاه سازید)؛نگه داشتن؛ورود به دستگاه؛اسکن کردن؛ تمام عملیات ممکن است از 2 دقیقه تا 20 ساعت طول بکشد و این نسبت به آزمایش دقیقی است که صورت می گیرد.

شیوه انجام سی تی اسکن بدن:

چند مرحله ابتدایی برای انجام اسکن بدن هست. موقع آزمایش، امکان دارد بعضی از این موارد متفاوت باشند.لباس؛ماده حاجب؛ورود به دستگاه؛ اسکن کردن؛موقع اسکن کردن بدنتان بی حرکت بمانید.بعد از آزمایش، نتایج سی تی اسکن شما ارزیابی می شود. ممکن است به آزمایش دیگری احتیاج داشت باشید.


مقالات پزشکی تصادفي

اشتراک